ANADOLU’NUN TÜRKLEŞME SÜRECİ

ANADOLU’NUN TÜRKLEŞME SÜRECİ

·         Malazgirt Savaşı’ndan sonra Türklerin Anadolu’ya yönelik göç ve fetih hareketleri hızlandı.

·         Anadolu fethinin hızlanma nedeni nedir?  Sultan Alp Arslan’ın fethedilen bölgeyi fetheden komutana “kılıç hakkı” olarak vermesi etkili oldu.

·         Selçuklu komutanları kısa sürede Anadolu’nun önemli yerlerini ele geçirdi. Başlangıçta Büyük Selçuklu Devleti’ne bağlı olan komutan ve beyler, zamanla bağımsız olmaya başladılar.

 

·         Anadolu’da kurulan ilk Türk devletleri hangileridir?

a)       Danişmentliler Beyliği

b)       Saltuklular Beyliği

c)       Artuklular Beyliği

d)       Mengücekliler Beyliği

e)       Çaka Beyliği Beyliği

f)        Türkiye Selçuklu Devleti

Harita-1: Anadolu’da kurulan ilk Türk devletleri

DANİŞMENTLİLER (1080-1178)

·         Selçuklu komutanı Danişment oğlu Gümüştekin Ahmet (Ahmet Gazi) tarafından kuruldu.

·         Merkezi Sivas’tır. Zamanla sınırlarını Tokat, Niksar, Amasya, Çankırı, Çorum, Kastamonu, Kayseri, Elbistan ve Malatya’ya kadar genişletti.

·         Türkiye Selçukluları ile sınır sorunları yaşadılarsa da Haçlılara karşı birlikte mücadele ettiler.

·         Ahmet Gazi’den sonra Emir (Melik) Gazi başa geçti. Bu dönemde Danişmentliler; Bizans, Haçlı ve Ermenilerle mücadele ederek Anadolu’da çok güçlendiler. Bu nedenle Sultan Sencer, Emir Gazi’ye “meliklik”(yüksek rütbeli hükümdar ailesinden yönetici) unvanı verildi.

·         Emir Gazi’den sonra Danişmentliler taht kavgası nedeniyle üçe ayrıldı:

                                                                     Şekil-1: Danişmentliler’in üç kısmı

 Danişmentlilerin bu üç kısmına da Türkiye Selçuklu sultanı II. Kılıç Arslan son verdi.

 

·         Danişmentliler’ in Anadolu’nun Türkleşmesi ve Müslümanlaşmasında katkıları fazladır.

·         “Yağıbasan  Medresesi” Anadolu’da tıp eğitimi veren ilk medresedir. Kayseri Ulu camii ve Amasya Gazi kümbeti onların eseridir.

·         Danişmentname: Anadolu’nun Müslümanlaşmasının destanıdır. Bir nevi Battal Gazi destanının devamı niteliğindedir.

                                                                Resim 1: Battal Gazi destanına hayat veren Cüneyt Arkın

 

SALTUKLULAR (1072-1202)

·         Anadolu’nun doğusunda Selçuklu komutanı Ebu’l Kasım Saltuk tarafından kuruldu.

·         Beyliğin merkezi Erzurum’dur.

·         Saltuk’tan sonra Emir Ali, Ziyaeddin, II. Saltuk (İzzeddin), Muhammed, Mama Hatun,Alaeddin Melikşah başa geçmiş olup bu beyliğe II. Süleymanşah son vermiştir.

·         Türkiye Selçukluları ile sınır anlaşmazlığı yaşasalar da Haçlılara karşı birlikte mücadele ettiler.

·         Saltuklular mimaride gelişmişlerdi. Erzurum’daki Kale Camisi, Tepsi Minare , Ulu Cami, Üç Kümbetler ve Tercan’daki Mama Hatun Kümbeti Saltuklulara ait önemli eserleridir.

 

 

 

MENGÜCEKLİLER (1080-1228)

·         Selçuklu komutanı olan Mengücek Gazi tarafından kuruldu.

·         Merkezi Erzincan’dır.

·          Kemah, Divriği ve Şebinkarahisar dolaylarında hüküm sürdü.

·         Mengücekliler, zaman zaman Danişmentlilerle ittifak yaparak Gürcü Krallığı ve Trabzon İmparatorluğu ile savaşarak topraklarını genişlettiler.

 

M         Mengücek Gazi’den sonra yerine oğlu İshak geçti (1142). Ancak İshak’ın ölümünden sonra çıkan taht kavgaları yüzünden beylik, Erzincan ve Divriği kolu olmak üzere ikiye ayrıldı.

                                                                                Şekil-2:Mengüceklilerin iki kolu

·         Erzincan kolunun ünlü hükümdarı Behramşah’tır. Bu dönemde Erzincan önemli bir ticaret ve kültür

merkezi hâline geldi. Behramşah’ın ölümünden sonra Türkiye Selçuklu Hükümdarı I. Alâeddin Keykubat,

Erzincan koluna son verdi.

 

·         Divriği kolu ise Türkiye Selçuklularına bağlı olarak varlığını sürdürdü. 1228’de tamamen bu devlete katıldı.

·         Mengüceklilerin önemli eserleri arasında Divriği Ulu Cami ve Sitte Melik Kümbeti yer almaktadır.

                                                                    Resim 2: Divriği Ulu cami giriş kapısı işlemesi

ARTUKLULAR (1102-1231)

·         Alp Arslan’ın komutanlarındandır. Alp Arslan’ın oğlu sultan Melikşah’la arası bozulunca Suriye Selçuklularının hizmetine girdi.

·         Suriye Selçukluları, Artuk Bey’e Kudüs yönetimini verdiler.

·         Artuk Bey’in ölümünden sonra oğulları İlgazi ve Sökmen Beyler Diyarbakır çevresine geldiler.

·         Artukoğulları zamanla Anadolu’da üç kol şeklinde yönetim kurdular:

                       Şekil-3:Artukluların üç kolu

·         Eyyubiler, Diyarbakır-Hısnıkeyfa koluna; Karakoyunlular, Mardin koluna; Harput koluna da Türkiye Selçukluları son verdiler.

·         Artuklular yaşadıkları bölgeleri mamur hâle getirdiler. Diyarbakır’daki Ulu Cami, Mardin’de Zinciriye ve Mesudiye medreseleri, Ulu Cami, Babüsur Camisi ve Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü önemli eserleridir.

                                    

                                           Resim -3: Malabadi Köprüsü (Dünyanın en büyük taş kemerli köprüsü)

 

·         Artuklular, bilim adamlarını da korudular. Onların döneminde yaşayan EL CEZERİ, bilim ve teknik alanında çalışmalar yapmış fizikçidir. Robot yaparak çalıştırdığı kabul edilir.

                                                                 

 

                                                    ÇAKA BEYLİĞİ (1081-1093)

    ·        Türk tarihinde Türk donanmasının kurucusu kabul edilir.

           ·         Bir ara Bizans’ın eline esir düşmüş sonra serbest kalarak İzmir’de Beyliğini                              kurmuştur.

            ·         İstanbul’u kuşatmak için Peçeneklerle ittifak kurması üzerine Bizanslılar I.                               Kılıç   Arslan’ı Çaka Bey’e kışkırtarak onun ölümünü sağladılar.

  

            Harita-2: Çaka Beyliği

Anadolu’da Kurulan Diğer Beylikler

Beyliğin Adı	Kurulduğu yerler
Sökmenliler (Ahlatşahlılar) (1100-1208)	Van, Erçiş, Tatvan, Muş
İnançoğulları(Ladik Beyliği) (1261-1368)	Denizli, Ladik
Dilmaçoğulları (Togan Ars- lanoğulları) (1085-1394)	Bitlis, Erzen
İnaloğulları (1098-1183)	Diyarbakır, Ergani
Tanrıvermişoğulları (1081- 1093)	Efes
Çubukoğulları (1085-1213)	Harput

 

ANADOLU’YA TÜRK GÖÇLERİ

1.       1. ÜNİTE: YERLEŞME VE DEVLETLEŞME SÜRECİNDE SELÇUKLU TÜRKİYESİ

 

·         ANADOLU’YA TÜRK GÖÇLERİ

·         XI. YÜZYILDA ANADOLU’YA YÖNELİK OĞUZ GÖÇLERİ

·         Türklerin anayurdu Orta Asya’dır. Hazarlara bağlı olarak varlık gösteren Oğuz Yabgu devleti zamanla bağımsız olmuştu.

 

        Harita 1: Oğuz Yabgu devleti

         

·        Selçuk Bey (900-1007) emrinde İslam’ı yeni kabul etmiş Türklerle İran’da bir devlet olan Samanoğulları (819-899) devletinde görev yapmaya başlamıştı.

·         Ancak Asya’da çok güçlü Türk ve Müslüman devletler olan Karahanlılar (840-1212) ile Gazneliler (963-1186) aralarında anlaşarak İslam’ı yeni benimsemiş olan Türkmenlerin yurt edinmesini hem önlemiş hem de Samanoğulları devletinin topraklarını paylaşmışlardı.

·         Karahanlılara en güçlü dönemini yaşatan Yusuf Kadır Han ile Gazneliler devletine en güçlü dönemini yaşatan Gazneli Sultan Mahmut aralarında anlaşarak Türkistan’ı paylaştılar.

·         Sözü geçen paylaşımda Selçuk Bey’in emrindeki Türkmenlerin yaşadı bölge de bu devletlerin egemenliğine girince Müslüman Oğuzlar, (Selçuk Bey’in yönetimindekiler) bağımsız olmak için arayışa girdiler.

 

Harita 2: Kuzeydeki devlet Karahanlılar, güneydeki devlet (turuncu renk) Gazneliler; taralı bölge Müslüman olan Oğuzların bölgesi

·         Selçuk Bey’in ölümünden bir süre sonra Oğuzların başına Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı Bey geçtiler.

 

·         Çağrı Bey’in Anadolu Seferi (1015-1021)

·         Bu sefer sonucunda Anadolu’nun Türklerin yaşantısına uygun olduğu görüldü.

·         Anadolu’da hüküm süren Doğu Roma (Bizans)  İmparatorluğu (395-1453)’nun askeri, siyasi ve sosyal olarak çöküntü içinde olduğu görüldü.

 

Harita 3: Çağrı Bey’in Anadolu seferi yönü

 

·         Türkler Orta Asya’dan neden göç ettiler?

1.       İklim değişimine bağlı olarak kuraklık ve hayvan hastalıklarının etkisiyle geçim sıkıntısı

2.       Moğol saldırılarının etkisi (komşu devlet baskıları)

3.       Türk devletlerinin ve boylarının aralarındaki mücadeleler

4.       Bağımsız yaşama arzusu

 

·         Anadolu’ya ilk Türk akınları ve göçleri

1.       Avrupa Hunları IV. (4.)yüzyılda Sibirler V. (6.) yüzyılda akın yaparak ganimet elde etmiş bölgeyi keşfetmiş ancak Anadolu’ya yerleşme amacı taşımamışlardır.

2.       Selçuklu Türkleri (Müslüman Oğuzlar) XI.(11.) yüzyılda Anadolu’ya yerleşme amacı taşıdılar.

 

 

·         Selçuklu Türkleri neden Anadolu’ya göç ettiler?

1.       İkliminin (ve bitki örtüsü)  uygun olması

2.       Topraklarının verimli olması

3.       Göç yolları üzerinde yer alması

4.       Bağımsız yaşama isteği

5.       Bizans’ın zayıf olması ve

6.       Bizans’a (Hristiyan devlet) karşı cihat (İslam’ı yayma) yapma istekleri

7.       Bizans’ın yönetiminde olan Ermeni ve Süryani gibi toplumlara baskı yapması, onlardan ağır vergiler alması ve onların inancına saygı duymaması

 

 

·         Anadolu’yu yurt edinen Selçuklu Türklerinin önemli olayları

1.       Çağrı Bey’in Anadolu seferi(1015-1021)

2.       Dandanakan Savaşı(1040),

3.       Pasinler Savaşı(1048),

4.       Malazgirt Savaşı(1071).

5.       Miryokefalon Savaşı(1176)

 

 

Dandanakan Savaşı (1040)

·         Büyük Selçuklular ile Gazneliler ile yapılan bu savaşın en önemli sonucu Büyük Selçuklu devletinin resmen kurulmasıdır.

·         Tuğrul Bey sultan olarak kabul edilmiştir.

 

 

·         Pasinler Savaşı (1048)

·         Büyük Selçuklular ile Doğu Roma (Bizans) arasında yapılan ilk savaştır.

·         Bu savaşın sonucunda kendilerine vatan arayan Selçuklu Türkleri Anadolu’nun hemen doğusuna gelmişlerdi.

 

·         Malazgirt Savaşı

·         Tarafları: Büyük Selçuklular ile Doğu Roma (Bizans) arasında yapılmıştır.

·         Nedeni: Doğu Roma imparatoru IV. Romanos Diogenis (Roman Diyojen), Çağrı Bey’in oğlu Sultan Alp Arslan emrindeki Selçuklu Türklerini Anadolu’dan atmak amacı taşımaktadır.

·         Gelişme: Doğu Roma ordusunda paralı asker olarak görev yapan Hristiyan Türk toplulukları (Peçenek, Kuman ve Oğuz boyları), kuzenleri olan Müslüman Türkler olan Selçukluların tarafına geçince savaşı Selçuklular kazandı.

·         Sonuçlar:

1.       Anadolu kapıları Türklere açıldı.

2.       Türkler Anadolu’ya kitleler halinde yerleşmeye başladılar.

 ((Not: Bu nedenle Anadolu’ya daha önceleri Romania denilirken Turkiya/Turchia denilmeye başlanacaktır. İbn Batuta denillen seyyah XIII. yüzyılda Anadolu’ya “Biladü’t Türk(Türk memleketi)” demiştir.))

3.       Türkleri Anadolu’dan atmak için “Haçlı seferleri” yapılacak.

4.       Anadolu’da ilk Türk devletleri kurulmuştur.

((Not:

a)       Danişmendliler Beyliği

b)       Saltuklular Beyliği

c)       Artuklular Beyliği

d)       Mengücekliler Beyliği

e)       Çaka Beyliği Beyliği

f)        Türkiye Selçuklu Devleti ))

 

 

 

Harita 4: Anadolu’da kurulan ilk Türk devletleri

 

·         Miryokefalon Savaşı(1176)

·         Türkiye Selçuklu Devleti ile Doğu Roma (Bizans) arasında yapıldı.

·         Bu savaşın sonucunda Türklerin Anadolu’dan çıkarılamayacağı anlaşılmıştır.

 

BÜYÜK İSKENDER VE HELENİZM -7(SON)-

 

·         Antigonos’un hakimiyetin sonu MÖ 305-301

·         MÖ 306’da Salamis çevresinde yapılan deniz savaşında Antigonos, Ptolemayos’u mağlup etmesinin sonucunda onun hâkim olduğu Mısır’ı ele geçirmek için kendisi karadan oğlu Demetrios denizden sefer yapsa da başarılı olamamış ve geri çekilmek zorunda kalmıştı. Bu durum karşısında Antigonos denizdeki üstün durumunu sürdürmek için Rodos adasını ele geçirme görevini oğluna verdi.  Rodosluların Antigonos tarafından ele geçirilmek istenme nedeni onların İstanbul (Byzantion) halkı gibi tarafsız olmalarıdır.

Salamis'in konumu

·         Bu sıralarda Ksandros, Yunanistan’da tekrar egemen olmaya başlamış Demetrios, Rodos’tan hareketle Yunanistan’a hareket ederek Orta Yunanistan bölgesini ele geçirmeyi başardı. Sikyon ve Khorint’i ele geçirdi. Demetrios, Epeyros kralı Pürhos’un kız kardeşi Deydameya ile evlenerek onun  Makedon hanedanı akrabalığını kullanmayı düşündü. Kasandros’un zor durumda kalması onu Antigonos’la görüşmek zorunda kalmasına neden oldu. Antigonos, Kasandros’tan tan bağlılık isteyince görüşme antlaşmayla sonuçlanmadı. Antigonos gücünün doruğunda iken Mısır’a saldırı girişiminde bulunmuş, Rodos’a yaptığı kuşatma da olumlu sonuç vermemişti. Antigonos’un gücüne karşı diğer müttefikler ittifak yapma gereği duydular. Kasandros, ordusunun bir kısmını Trakya hakimi Lusimahos’a bırakarak kendisi de Teselya’ya giderek Demetrios’u oyalarken Lusimahos da Anadolu’ya geçmiş Frigya ve Helespont ile Batı Anadolu şehirlerinden özellikle Efes’le ittifak yaparak Antigonod ve oğlunu zor duruma düşürünce Antigonos, Suriye’den Batı Anadolu’ya gelmek durumunda kalmıştı. Lusimahos, Antigonos’un ordusuyla karşılaşmaktan kaçınmış Selevkos’un Hindistan’dan getirmiş olduğu fillerin desteği ile güçlenen ordusuyla iş birliği yapmak için onu bekledi. Selevkos’la Lusimahos’un birleşme olasılığı üzerine Antigonos oğlunu Balkanlardan çağırmak durumunda kaldı.  Demetrios, Kasandros ile anlaşarak geri çekildi.

İskender'den sonra imparatorluk

·         Antigonos, genellikle üstün kuvvetlere sahipken bu sefer müttefiklerin özellikle Selevkos’un ordusundaki fillerle kuvvetlenmiş bir denk düşmanla karşı karşıya kalmıştı. Antigonos’un kuvvetleri 70.000 piyade, 10.000 süvari ve 75 fil iken; rakipleri 65.000 piyade, 10.000 süvari ve 500 fil gibi sayıya ulaşmaktaydı.

Antigonos, İskender'in komutanlarından olup Antigonos hanedanını kurucusudur

·         Frigya topraklarındaki İpsos denilen yerde yapılan savaşta Demetrios, Büyük İskender’in savaş taktiğini kullanarak ilk olarak süvarilerini sürse de Selevkos’un filleri Antigonos’un kalabalık piyadelerini ezmiş, Antigonos da hayatını kaybedince Demetrios denizde bulunan donanmasının yanına gitmek zorunda kalmıştı.

·         İpsos savaşının sonucunda galipler şöyle paylaşımda bulundular:

1.       Kasandros’un egemen olduğu Yunanistan ve Makedonya topraklarında egemenliği devam edecek

2.       Lusimahos’un Trakya topraklarına ek olarak Torosların kuzeyinden itibaren olan Anadolu toprakları egemenliğine  verilecek

3.       Kasandros’un kerdeşi Pieystarhos’a desteğinden ötürü Kilikya bölgesi verilecek

4.       Savaşın kazanılmasında en büyük rolü oynayan Selevkos’a Suriye ve Finike verilecek

5.       Ptolemayos savaşa ketılmadığı için o paylaşım dışı kalmıştı. Ptolemayos, payleşım dışı bırakıldığından ara sıra Selevkos’la mücadele edecekti.

·         İskender’in imparatorluğunun birliği artık hiçbir halefin amacı değildi. Haleflerin amacı egemen oldukları yerlerde bağımsız olmaktı. İskender’in devletini kağıt üstünde dahi olsa birleştirecek her hangi bir kimse kalmamıştı. Böylece Büyük İskender İmparatorluğu tamamen yıkılmıştı. (MÖ 301)

 

 

 

 

 

Kaynaklar

1.      Phill M. E. Bosch, “Helenizm Tarihinin Kaynakları”  (çev. Afif Erzen),İ.Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları, İstanbul:1942

2.      Cuma Ali Yılmaz, “Büyük İskender’in Hayatı ve Faaliyeti”, Doktora Tezi,Fırat Üniversitesi, Elazığ:2016

3.      Serkan Arslan, “Hellenistik Dönemde Batı Anadolu’daki Propaganda Amaçlı Dini Yapılar”, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi,Konya:2009

4.      https://tr.wikipedia.org/wiki/Epaminondos  Ulaşma tarihi 12/07/2021 s.0:40

5.      https://tr.wikipedia.org/wiki/Pamfily   Ulaşma tarihi 12/07/2021 s. 0:40

6.      https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/782127  Ulaşma tarihi 12/07/2021 s.1:04

7.      https://openaccess.firat.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/11508/14771/443022.pdf   Ulaşma tarihi 12/07/2021 s.1:15

8.      https://tr.wikipedia.org/wiki/Attika-Delos_Deniz_Birli%C4%9Fi   Ulaşma tarihi 12/07/2021 s.1:20

9.      https://tr.wikipedia.org/wiki/Abidos,_T%C3%BCrkiye  Ulaşma tarihi 12/07/2021 s.14:25

10.  Ferhat Çiftçi, “Hayber Geçidi’nin Tarihi Coğrafyası Üzerine Bazı Notlar”, Türk Dünyası Araştırmaları (TDA),c.126, sayı.248, s.133-150, Eylül-Ekim:2020

11.  https://en.wikipedia.org/wiki/Nearchus   Ulaşma tarihi 13/07/2021 s.17:53

12.  https://www.academia.edu/31025584/B%C3%9CY%C3%9CK_%C4%B0SKENDER_H%C4%B0ND%C4%B0STANDA   Ulaşma tarihi 14/07/2021 s.00:18