Eski Çağ’da Yönetenler ve Savaşanlar-1

                      ESKİ ÇAĞ MEDENİYETLERİ ÜNİTESİ (2. ÜNİTE)

2.Konu: Eski Çağ’da Yönetenler ve Savaşanlar

Eski Çağ'ın belli başlı medeniyetleri

Başka bir haritada Eski Çağ'ın belli başlı medeniyetleri

Mezopotamya medeniyetleri: Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan bölgedir. Burada Sümerler, Akadlar, Asurlar, Babiller ve Elam medeniyetleri vardır.

Antik Mısır: Nil Nehri civarında var olmuştur.

Anadolu Medeniyetleri: Kızılırmak yayı ve çevresindeki medeniyetlerdir. Hititler,Lidyalılar, Frigler, İyonlar ve Urartular

Avrupa Medeniyetleri: Yunan, Makedonlar (İskender,Hellen) ve Romalılar

Türkistan Medeniyetleri: iskitler ve Asya Hunları

Diğer Medeniyetler: İran, Doğu Akdeniz, Çin, Hint, Amerika medeniyetleri

Medeniyet  ve medeniyet havzası nedir?

üMedeniyet (uygarlık ):Bir toplumun belirli bir dönemdeki kültürü ve yaşam tarzına denir.  

üMedeniyet havzası: Benzer medeniyet özelliklerinin görüldüğü bölgeye ise medeniyet havzası denilmiştir. 

Mezopotamya

Mezopotamya Medeniyetleri

üMezopotamya, Yunancada “iki nehir arasındaki ülke” anlamına gelir.

üBu isim Basra Körfezi'e denize dökülen Dicle ve Fırat Nehirlerinin çevresinde kalan topraklar için kullanılmıştır.

üMezopotamya’da Sümerler, Akadlar, Babiller, Elamlar ve Asurlar medeniyetleri vardır.  (yandaki harita)

Sümerler

ü Kökenkeri: Asya kökenli bir kavim olan Sümerler MÖ 4000 yıllarından itibaren bu bölgeye yerleştiler. Mezopotamya’da  kurulan ilk medeniyettir.

ü Sümer kanunları: Sümerler MÖ 2375’te Lagaş Sitesi Kralı Urkagina ile de tarihin bilinen ilk yazılı kanunlarını yaptılar.

ü Sümer destanları: Dünya edebiyatının ünlü destanları olan “Gılgamış”, “Tufan” ve “Yaratılış” destanlarını yazdılar.

ü Sümerlerin Astronomi çalışmaları: Geceyi ve gündüzü on ikişer saat olarak hesaplayan Sümerler bir yılı otuzar günden oluşan on iki aya böldüler.  Ay ve Güneş tutulmalarının zamanını hesapladılar ve ay yılına göre düzenledikleri takvimi kullandılar. 

Zigguratlarda gökbilim çalışmaları yapılırdı

ü Sümerlerin Bilim çalışmaları: Çarpma ve bölme işlemlerini kolaylaştırmak üzere cetveller hazırlayarak alan ve hacim ölçme yöntemlerini geliştirdiler.  Ayrıca daireyi 360 dereceye bölerek geometri ve matematik bilimlerinin temellerini attılar.

ü Ne zaman yaşamışlardır? MÖ 4000-2350 yılları arasında yaşamış olan Sümerler, yazıyı bulmaları başta olmak üzere dünya uygarlığına birçok alanda katkıda bulunmuştur.

ü Ensi veya Patesi nedir? Kent devletleri şeklinde organize olan ve başlarında ensi veya patesi adı verilen yöneticiler bulunan bu kentler sürekli birbirleriyle mücadele etmiştir.

ü Site nedir? Güney Mezopotamya’da Basra Körfezi’nin kuzeyinde yer alan bu kentlerin en önemlileri; Uruk, Ur, Nippur ve Lagaş’tır. (Bu şehir devletlerine SİTE denir)

ü Nasıl yıkılmışlardır? Akadlı Sargon’un Uruk Kralını yenilgiye uğratarak yönetimi ele geçirmesiyle birlikte Sümerler siyasi güçlerini kaybetmiş ancak kültürel anlamda uzun bir süre Mezopotamya’da var olmaya devam etmiştir.

AKADLAR

üNe zaman yaşamışlardır? MÖ 2350-2150 yılları arasında varlığını sürdüren Akadlar, imparatorluk adı verilen sistemin temellerini atmışlardır.

Temsili Akadların kurucusu Sargon

üSargon ve Naramsin kimdir? Akad Kralı Sargon gerçekleştirdiği seferler ve başarılarla efsanevi bir kişilik hâline gelmiştir. Sargon’un torunu Naramsin zamanında da başarılı seferler devam ettirilmiştir. Sargon ve Naramsin’in Anadolu’ya düzenlediği sefere ilişkin kayıtlar Anadolu tarihi hakkındaki ilk yazılı kayıtları oluşturmuştur.

üBaşkent: Agade (günümüzde Irak’ta) ‘dir.

üKimler tarafından yıkılırlar? Akad İmparatorluğu MÖ 2150 dolaylarında Zagroslardan gelen Gutiler tarafından yıkılmıştır.

ASURLAR

ü Ne zamandan itibaren varlar? Asurlular, MÖ XXI. yüzyılda kent devleti olarak kurulmuştur.

ü Adlarını kimden alırlar? Asurlular adı, adına bir kent kurdukları Tanrı Assur’dan gelmiştir.

ü Anadolu’ya etkileri nedir? Kuzey Irak dolaylarında hâkimiyet kuran Asurlular Anadolu’da ticaret kolonileri kurmuş ve yazıyı Anadolu’ya getirmiştir. Yukarı Mezopotamya’da yaşayan ve ticaretle uğraşan Asurlular Anadolu’da yaşayan insanlara çivi yazısını öğreterek onların da Tarih Çağlarına geçmesini sağladılar.

ü Neden döneminin en güçlü imparatorluğu olmuşlardır? Asıl başarılarını Yeni Asur adı verilen dönemde gerçekleştiren Asurlular savaş ve diplomasinin gücünü iyi kullanarak devrin en güçlü imparatorluğuna dönüşmüştür. İnşa ettikleri sarayların duvarlarına kazıttıkları rölyefler Asur acımasızlığını ve gücünü gözler önüne sermiştir.

Dünya tarihinin ilk sömürgeci imparatorluğu

Temsili kütüphane

ü Nasıl yıkılmışlardır? Asur Devleti MÖ 612 dolaylarında Med ve Babil saldırıları neticesinde başkent Ninive’nin (Ninova) düşmesiyle yıkılmıştır. ((İlk başkentleri Asur sonra Ninova)

ü Kültürel etkileri nedir? Asurlular, tarihte bilinen ilk kütüphaneyi kurarak arşivcilik faaliyetini başlatan uygarlık oldular. Ayrıca mimarlık, heykelcilik, kabartma ve resim sanatlarında eserler verdiler. 

BABİLLER

ü Hammurabi kimdir? MÖ XX. yüzyılda Babil kenti etrafında ortaya çıkan Babillilerin en önemli hükümdarları olan Hammurabi, yaptığı reformlarla Babil tarihinin en önemli kralı olarak öne çıkmıştır. Hammurabi’nin ölümünden sonra siyasi ve askerî anlamda güç kaybeden Babilliler, Asur Devleti’nin yıkılışında başrol oynadıktan sonra tekrar Mezopotamya’nın önemli bir bölümüne hâkim olmuşlardır.

ü Mezopotamya’ya etkileri: Kültürel anlamda Mezopotamya’yı etkilemiş olan Babilliler, asma bahçeler inşa etmiştir.

ü Yıkılışları: Ancak Perslerin durdurulamaz yükselişi ile MÖ 539 yılında yıkılarak tarih sahnesinden silinmiştir.

 

ü Babillerde bilim: Arabistan’dan Mezopotamya’ya göç eden Amurruların devamı olan Babiller tıp, astronomi ve matematikte ileri gittiler.  Ay ve Güneş tutulmalarının zamanını önceden tahmin edip alan ve hacim hesaplamaları yaptılar.

ü Babil kanunları: Hukuk alanında ise 282 maddeden oluşan Hammurabi Kanunlarını meydana getirdiler.

ü Babil mimarisi: Mimaride de gelişme gösteren Babillerin en görkemli sanat eserleri Babil Kulesi ile Babil’in Asma Bahçeleri’dir. 

Babil Kulesi (temsili)

ÖDEV: 

a. Yukarıdaki ders notlarını defterinize geçiriniz.

b. Aşağıdaki soruları ve cevaplarını defterinize yazınız.

1. Mezopotamya neresidir?

2. Site ne demektir?

3. Ensi (veya Patesi) ne demektir?

4. Mezopotamya’da kurulan medeniyetler hangileridir?

5. Hammurabi kanunları hangi medeniyete aittir? Bu kanunların özellikleri nelerdir?

6. Babillerin hangi mimari eserleri vardır?

7. Asurların Anadolu medeniyetlerine etkisi nedir?

8. Dünya’nın ilk merkezi imoaratorluğu ve ilk sömürgeci imparatorluğu hangisidir?

9. Sümerlerin destanları hangileridir?

10. Urkagina Yasaları’nın özelliği nedir?

İBRANİ-İSRAİL/YAHUDİ TARİHİ VII

 

·         Filistin’e Yahudi göçleri (Aliyah)

·         Yahudiler çeşitli bölgelerden Filistin’e tekrar dönüşlerini ifade eden kavram Aliyah’tır.

·         Yahudiler görece Müslüman ülkelerde daha özgür yaşamışlardı. Orta Çağ Avrupa’sında Yahudiler; İngiltere(1290), Fransa(1392), İspanya(1492) ve Portekiz(1497)’den sürülmüşlerdi. İspanya’dan sürülen Yahudilerin öneli kısmı Osmanlı’ya sığınmışlardı.

Tarihin en utanç verici kampı Auschwitz

·         Balfour Deklarasyonu  (1917) ile Yahudilerin göçü hızlanmış Adolf Hitler’in liderliğindeki Nazi iktidarında göç daha hızlı gerçekleşmeye başlamıştı.  Yahudi Ajansı Başkanı David Ben Gurion’un 1942’deki Biltmore Konferansı kararlarıyla Filistin’de devletleşme için ileri adımlar atıldı. İngiliz manda yönetiminde Yahudi nüfus oranı % 10’dan 17’ye yükselmişti. Almanların baskısına paralel olarak bazı devletlerde de Yahudilere baskılar yapıldı. Siyonist Kongresi de Filistin’e yerleşmeye özendirmeye çalışmıştır.

1.      1882-1903: Bu dönemlerde Doğu Avrupa kökenli 35 bin Yahudi göç eder.

2.      1904-1914: Yine Doğu Avrupa ve özellikle Rusya’dan 40 bin Yahudi göç eder.

3.      1919-1923: İngiltere, Filistin’İ ele geçirip Avrupa’da siyasi haritalar değişip Yahudilere baskı artmaya devam edince 37bin Yahudi göç eder.

4.       1924-1929:Polonya, Macaristan ve ABD’den 48 bin Yahudi göç eder.

5.      1929-1939:Hitler’in iktidarı döneminde Filistin’de Yahudi nüfus 175 binden 475 bine çıkmıştır.

6.      1933-1948: Almanya’da Nazi partisinin iktidara geçmesi ile İngiltere Filistin’e göçü sınırlasa da kaçak yollarla yaklaşık 153 bin Yahudi Filistin’e göç etmiştir.

7.      1948-1950: 1948 yılında artık İsrail Devleti kurulur. Doğu Avrupa ve Arap ülkelerindeki 500 bin Yahudi İsrail topraklarına göç eder.

8.      1985-1991: 1985 ve 1991 yıllarında iki ayrı operasyonla Etiyopya’daki bütün Yahudiler İsrail’e getirilir.

 

Dünya'nın farklı yerlerinden Filistin'e göçler yapıldı.

·         Vaat edilmiş topraklara kavuşmak ve Davut yıldızı altında yeniden yaşamak için Filistin bölgesine göç eden Yahudiler 1917’de nüfusun % 8’ini oluştururken, Filistin topraklarının da ancak % 2,5’ine sahip olmuşlardı. 1947’de nüfusun % 31’ini oluşturan Yahudiler, tüm çabalarına rağmen Filistin topraklarının hala % 6-7’sini ele geçirmiş bulunuyorlardı.

 

·         Filistin’de İngiliz Manda Dönemi Filistin’de 1917 yılında fiilen başlamıştı. Filistin mandası İngiltere’ye verildiği sırada 1918’lerde nüfusun % 93’ünü (708.000) Araplar, % 7’sini (57.000) yabancılar oluşturuyordu. İngiltere Filistin mandasını aldığı andan itibaren Filistin’e Yahudi göçüne göz yummaya başlamıştı. Bu durum da Arapların sert tepkilerine neden oluyordu.

 

Filistin Manda bayrağı

·         Siyonizmin en güçlü destekçisi ABD, 21 Eylül 1922 tarihinde Amerikan Kongresi’nin aldığı kararla Filistin’de bir Yahudi yurdu kurulmasını istemiştir. 1924’te İngiltere’nin Filistin üzerindeki mandasını tanır.  Amerika, İngiltere’nin bölge yönetimde söz sahibi olmaya başlamıştı. Bu durumları anlayan Araplar silahlanmaya başlamış ve bu durumda Yahudiler ile Araplar çatışmaya başlamışlardı. İngilizlerin Araplara vaat etmiş olduğu Şerif Hüseyin liderliğinde Arap bağımsız devleti ilanını askıya alması ve bölgeye Yahudileri yerleştirmesi Araplar ile İngilizleri karşı karşıya getirmişti. Araplar Wilson ilkeleri çerçevesinde nüfus çoğunluğunu Arapların oluşturması nedeniyle bağımsızlık isteklerine İngilizler ve ABD destek vermedi.

Yahudi tezlerine destek veren ABD başkanı Wilson

·         Arapların isyan etmesi sonucunda Walter Shaw ve Sir John Hope Simpson liderliğinde komiteler oluşturulmuş bölgeye giderek raporlar hazırlamışlardı. Bu raporlar doğrultusunda Passfield Beyaz Kitabı yayımlanır.  Buna göre Lord Passfield Arap-Yahudi ortak yönetimli devlet önermekte ve Yahudilerin göç ve onlara toprak satışının sınırlandırılması gerektiğini belirtiyordu. Bu gelişmelere rağmen İngiltere Balfour Deklarasyonu’ nu savunmalarına engel olmadı. Artan Arap isyanlari İngilizlerce şiddetle bastırıldı.

Sir Herbert Samuel

·         Filistin’in Filistin’in yüksek komiseri Sir Herbert Samuel’in Siyonist olması ve taraflı tutumu nedeniyle Büyük Arap İsyanı başladı(1936). Oluşturulan “Yüksek Arap Komitesi” de Yahudilere toprak satışının engellenmesi gerektiği, Yahudi göçünün sonlanması ve seçilmiş bir halk meclisinin kurulması gerektiği kararı aldılar.

1925'te İngiltere'nin Filistin mandası

·         Arapların kararlılığı üzerine İngilizler Lord Robert Peel liderliğinde heyet göndermiş bu heyete göre Araplarla Yahudilerin tek çatı altında bir devlette yaşayamacakları Filistin topraklarında Yahudi, Arap devletlerinin kurulması ve Kudüs’ün ayrı yönetimle İngiliz mandasında kalması gerektiği önerildi. Araplar öneriyi reddederlerken Yahudiler devlet kurmak istedikleri için bu öneriyi sahiplendiler. İngilizler bu sefer isyanlara karşı McDonald Beyaz Belgesi’ni yayınlatır. Buna göre; Yahudi göçlerinin Arapların iznine bağlı olacağını belirtirken Araplar bu karar üzerine aralarında bölünmeler yaşadılar. 1939’da Siyonistler bu öneri üzerine İngilizlerin Yahudi devletini desteklemekten vazgeçtiğini savunarak bunu reddettiler. İngiltere Arap-Yahudi kamuoyu baskısı karşısında bu sorunu BM’ye havale etti. 1947’de BM’de Filistin sorunu görüşüldü. Arap ülkeleri ( Mısır, Suriye, S. Arabistan) İngiliz mandasının sona ermesi gerektiğini Yahudiler de bölgede bağımsızlık isteklerini yinelediler. İngilizler de bölge sorumluluğunu BM’ye yüklemişlerdi. BM Genel Kurulu bu sorunu görüşmek üzere 11 ülkenin(Avustralya, Kanada, Çekoslovakya, Guatemala, Hindistan, İran, Hollanda, Peru, İsveç, Uruguay ve Yugoslavya) katılımıyla BM Filistin Özel Komitesi oluşturularak bölgede inceleme yapmakla görevlendirildi. Bu ülkelerin çoğu iki devletli çözümü destekledi. BM’de fedaratif Filistin devletinin kurulması da tartışıldı. BM’de Filistin’de taksim (iki devletli çözüm) yönünde görüş güçlendi. Filistin’in Arap ve Yahudi devletine bölünmesi Kudüs’ün uluslararası statüsü olacaktı.

·         BM’nin 181 sayılı kararına göre; İngilizlerin mandası sona erecek, Filistin’de Arap ve Yahudi devletleri kurulacak,  iki ülke arasında tek döviz ve gümrük birliği olacak, bölünmenin sağlıklı olması için de beş üyeli Filistin Komisyonu kurulacaktı.

1947'de BM'nin manda topraklarını bölme planı

·         İngiltere’nin çekilmesi, BM’nin bölünme kararı sorunu çözmediği gibi Arap ve Yahudilerin birbiriyle çatışması daha keskinleşmişti. Yahudiler amacına ulaşmak için Araplara baskı uygulamış Arapların bir kısmı bölgelerini terk etmişlerdi.

·         İngiltere 15 Mayıs 1948’de bütün kuvvetlerini çekmiş 14 Mayıs 1948’de David Ben Gurion başkanlığında toplanan Musevi Ulusal Konseyi İsrail Devleti’nin kurulduğunu açıklamıştır. Arap ülkeleri İsrail’i devlet olarak tanımamış Suriye, Mısır, Ürdün, Lübnan ve Irak bu ülkeyi yıkmak için hareket etmişlerdi. Bu durum yıllarca devam edecek Arap-İsrail mücadelesini körüklemiştir.

Günümüzde İsrail devleti

·         Aslında İsrail-Filistin mücadelesi İsrail devletinin kurulmasından öncelere de dayanmaktadır. Filistinliler Kaftori (Girit) kökenli olup Yahudi din kitaplarında(Tevrat) Keretiler diye geçer. Keretilere Peletiler de denmekte olup Yahudi kaynaklarda İsrail krallarının özel askerleri olarak da geçer. Büyük olasılıkla Keretiler (Giritliler) ve Peletiler (Filistler) aslen Girit adasından göç etmişlerdir.

İsrail'in kurucusu David Ben Gurion (1886-1973)

·         Filistler, Mikenlerle akraba oldukları düşünülmekte ve MÖ 1200’lerde gerçekleşen Deniz Kavimleri Göçü’nün baskısıyla Girit’i terk edip Mısır’ın elinde bulunan Gezer, Gerar, Lakiş, Yafa ve Ziglag gibi şehirlere göç ederler. Filistler zamanla Filistin’e yayılırlar.

 

Kaynaklar

1.      Kutsal Kitap Eski ve Yeni Antlaşma (Tevrat, Zebur,İncil), Kitabı Mukaddes Şirketi, Yeni Yaşam Yayınları,2014

2.      Francine Kaufmann - Josy EİSENBERG, “Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik”, (çev.Prof Mehmet Aydın)

3.      SALİME LEYLA GÜRKAN, "İBRÂNÎLER", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibraniler (23.09.2021).

4.      SALİME LEYLA GÜRKAN, "YAHUDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/yahudi (23.09.2021).

5.      Zafer Balpınar,“İsrail’in Devlet Kurgusu Güvenli Bir Yahudi Yurdu mu? Yoksa Güvenlikçi Bir Yahudi Devleti mi?”, Güvenlik Stratejileri, Yıl 13,sayı 26,s. 153-183

6.      Şeyma Ay, “ İsrail ve Yahuda Krallıkları Üzerine Düzenlenen Asur Seferleri” History Studies Volume 3 / 1 2011

7.      Ali Osman Kurt, “Yahudilik'te Sürgün Teolojisi: Tanrısal Bir Ceza Olarak Sürgün”,Dini Araştırmalar, Mayıs-Ağustos 2006, Cilt: 9, s. 25, ss. 61-78.

8.      Ayşenur Karaca,“Yahudilerin Babil Sürgünü (M.Ö. 586)”, Hayat Sağlık Hizmetleri Ankara Şubesi, Aralık 2017

9.      Ali Osman Kurt, Yahudi Kaynaklarında Kral Tipolojileri: Nebukadnezzar ve Koreş Örneği”, CÜ İlahiyat Fakultesi X/2 -2006, s423-443

10.  https://tarihogretmenii.blogspot.com/search?q=babiller , ulaşım tarihi: 02/10/2021, s. 22.53

11.  Aynur Çıray,“Yahudi Geleneğinde On İki Ata: İsrail'in Oğulları”, Iğdır Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi Sayı: 16, Ekim 2018

12.  Y. Emre Ceren, “Provincia’da Iuaea’da Yahudi İsyanları”, Yüksel Lisans Tezi, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2019

13.  https://dspace.ankara.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.12575/37544/186969.pdf?sequence=1 , ulaşım tarihi: 02/10/2021, s. 23.19

14.  Sedat Kızıloğlu , “İsrail devleti’nin Kuruluşuna Kadar Geçen Süreçte Yahüdiler ve Siyonizm’in Gelişimi”, Sosyal Bilimler, Cilt 2 Sayı 1 (Ocak 2012)

15.  Ekrem MEMİŞ, “ İsrail-Filistin Mücadelesininm Kökenine İlişkin Bazı Düşünceler”,KAÜSBED, 2019; 24; 685-696

 

İBRANİ-İSRAİL/YAHUDİ TARİHİ V

 

·        Yahudilerin Babil Sürgünü (MÖ 586- MÖ 538) ve Pers Yönetimi: Babil sürgünü Pers iktidarıyla sona erdi. Pers kralı Keyhüsrev( II.Kiros)  MÖ 538 yılında Babil’i ele geçirip Yahudilerin vatanlarına dönmelerine izin vermişti. Bu nedenle Yahudi din kitabı Tevratta Kiros, Yehova’nın elçisi görülür. Pers kralı II. Dairus döneminde Yahudiler vatanlarında özerk duruma geldiler. Yahudiler, Babiller tarafından yıkılan tapınakları yerine MÖ 515’te ikinci tapınaklarını Perslein bölge yöneticisi Zerubbabel liderliğinde  inşa ettiler.  Bu Pers döneminde İbraniler küçük bir krallığı özerk olarak oluşturdular. Ne var ki İbrani kökenli devlet din temelli Yahudi devletine evrilmiş de oldu. Aslında Babil ve Persler için sıradan olan Yahudi sürgünleri Yahudiler için dönem noktası olmuştur.

Yahudilerin vatanlarına gitmesine izin veren Pers İmparatoru Büyük Kiros

·         Babil sürgünü Yahudi seçkinlerinin ve din adamlarının Babil saraylarında iyi eğitim almalarını engellememiştir. Hezekiel’in yaşadığı ev Yahudiler için toplanma evi olmuştu. Böylece Yahudiler milli birliklerini benzer toplantılarla devam ettirdiler. Yahudiler sürgünde ve sürgün sonrası Aram dilini konuşur oldu.

·         Aşağıda İbranice ve Babilce ay adları yazılıdır (Bu ay adlarının birbirine yakın olması iki dilin akraba olduğunu da gösterir.):

 

·         Pers yönetiminde Filistin bölgesinde isyanların olmaması ve huzurun devamı için Ezra’yı (ve Nehemya) görevlendirilmiştir. Ezra yaptığı reformlarla Yahudiliğin temellerini atarak Yahudiliğe dini ögeler eklemiştir. Bu nedenle kendisine “İkinci Musa” denilmektedir. Sürgün dönüşü yeni sunaklar ve ibadet yerleri açıldı. Zerubbabel denilen bölge valisi döneminde tapınaklar yapıldı. Ezra (ve Nehemya) kral emriyle Kudüs’e oraya gimek isteyenlerle gitti. Nehemya, bölge valisiyken Ezra Harun soyundan geldiği için dini yönetici olmuştu. Bu iki kişinin yaptığı refotmla Yahudiler milli ve dini kimlik etrafında kaldılar. Sürgünden sonra Yahudiler ve Yahudilerin Yahudi olarak kabul etmedikleri Samariler arasında evlilik yapma uygun görülmedi. Samariler günümüzde bile tam Yahudi olup olmadıkları tartışmalı olup bazılarınca bölgeye sonradan yerleşip Yehova’yı tanrılaştırdıkları kabul edilir. Ezra (ve Nehamya)’ya göre sadece sürgüne gidenler Yahudidir. Sürgüne gitmeyenler ki sürgüne gitmeyenler de vardı.  Ezra bu toplumla evliliği yasaklayınca Samiriler de Kudüs’e saldırırlar. Samiriler bu nedenle kendilerine ayrı ibadet yeri kurdular. Ezra Tevratı yazıya geçirir. Bazılarınca da Tevratı tahrif ettiği söylenmektedir.

·         Ezra Kimdir? Yahudilerin sürgün dönüşlerinde onlara liderlik ve rehberlik eden tarihi karakterdir.

 

Temsili Ezra

·         Helenistik yönetim: Pers yönetiminden sonra Makedonyalıların yönetimi başlamıştı. İskender’in vefatından sonra Diodochi (halefler) savaşı dönemi başladı. Bölgede I. Ptolemaios daha sonra Selevkos’lar egemen oldular. Helenistik dönemde Yunanlaştırma siyaseti Yahudileri Yunanlılaştırma siyaseti uygulanmıştı. IV. Antiokhos (MÖ 175-Mö 167) bölgede Yahudi geleneklerini yasaklamıştır. Ayrıca torah (Tevrat ve Zebur) yaktırılır, Sünnet yasaklanır, Yunanca zorunlu hale getirilir.  Yahudi tapınaklarına Zeus heykelenin konulması Yahudi isyanlarına neden olmuştu. MÖ 163 yılında (veya 167) Makabi  (Makkabaioi) hanedanı Suriye’de egemen olan Selevkoslara isyan ettiler. İsyanını bastırmak için Yunanlılar Kudüs’te kısa egemenlik kuran Yahudi merkezini ele geçirmiş ancak Yunanlılar Yahudilerin özerkliğini tanımak zorunda kalmışlardı. Yahudiler MÖ 167 ile MÖ 37’ye kadar Makkabaioi hanedanı etkilidir. Makkabaioi egemenken Roma egemenliği başladı.

Selevkoslara isyan eden Makkabaioi kabilesinin etki alanı

·         Roma yönetimi: Yunan/Helen egemenliğinden sonra bölgede Roma yönetimi başladı. MÖ 64(veya 67) ve MS 324 yılları arasında Romalılar bölgeyi yönettiler.  Romalıların ilk dönemlerinde Yahudiler görece iyi yaşamış hatta Roma’ya bağlı Herodes kral görülür. İkinci tapınağı onarıp şehri büyütür.  Herodes ‘in soyundan biri olan Agrippa, Caligula’nın güvenini kazanarak MS 41’de kral ilan edildi. Ancak Roma-Yahudi çatışmasının nedeni Jüpiter sunağının tahrip edilmesi ve Caligula’nın krndi heykelini sunakta yaptırmak istemesidir.Yahudiler bağımsızlık için MS 66- 77 yılları arasında isyan edince inşa etmiş oldukları ikinci tapınakları da Titus Flavius Vespasianus tarafından yıkılmıştır (MS 70). Bu tapınağın kalıntıları günümüzde “ağlama duvarı” olarak bilinmektedir. Yahudilerin Roma’ya sonraki isyanları MS 135 yılında oldu. Her iki isyanda da Kudüs şehri tahrip edildi. Bu olaylar üzerine Yahudiler başka ülkelere göçe zorlanmışlardı.

Roma'nın sembolü

·         Roma, Filistin ve çevresini tanımlamak için “Provincia Iudaea”eyaleti adını kullanmaktadır. Roma bölgeti ele geçirdiği zaman Yahudileri dini yönden özerk bırakmıştı.

·         MS 66 yılındaki isyan:

·         İmparator Neron dönenminde yaşanmıştır. Bu isyanın nedenleri; Yahudi geleneklerinin aşağılanması, bölge valilerini yeteneksizlikleri ve Roma’nın Yahudilere karşı kullanacağı soylu sınıfı yaratamamasıdır.

·         Neron İsyanı bastırmak için Vespasianus ve oğlu Titus’u görevlendirir. Vespasianus ve oğlu Titus isyanı şiddetle bastırır. Yahudiler, ikinci tapınaklarını kaybederler. Yahudiler Roma’nın farklı yerlerine sürgüne gönderilir. Yahudiliğin dini ritüelleri yasaklanmasa da onlardan ağır vergiler alınarak devlette temsil hakkı verildi.

·         Vespasianus ve oğlu Titus’tan sonra Domitanus başa geçer. Bu dönemde Yahudilik ve Hristiyanlık için zor dönemdir.

·         MS 117 yılındaki isyan:

·         Bu Yahudi isyanı Mısır’da Yahudilerin çıkardığı isyandır. Başlarında Artemisio vardır. Mısır’daki çoğu Romalının öldürülmesi üzerine Yahudiler üzerine lejyonlar gönderilerek isyan bastırılır.

 

·         MS 135 yılındaki isyan:

·         İmparator Hadrianus döneminde patlak veren isyandır. İsyan “Bar Kokhba” olarak da bilinir. Bu isyanın başlamasına neden olarak; ikinci tapınak yerine Jüpiter (Zeus) tapınağının inşa edilmek istenmesi gösterilir.

Roma mitolojisindeki baştanrı Jupiter (antik Yunan'daki Zeus)'in temsili resmi 

·         Bu isyan da diğerleri gibi şiddetle bastırılır. Yaklaşık olarak 600 bin Yahudi öldürülür.  Samaria’daki Yahudiler için Gerizim dağına Jüpiter tapınağı yapıldı. Yahudiler, Roma’nın farklı yerlerine sürüldüler. Böylece Yahudiler bütün Roma ülkesine yayıldılar.

Rama'da Yahudilerin köleştirildiğini ve sürüldüğünü gösteren Titus Flavius Vespasianus'un zafer takı