ROMA TARİHİ -77- Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (Diodetianus, 284-305)

Gaius Aurelius Valerius Diocletianus (Diodetianus, 284-305)

Diodetianus

·         İlk dönemleri:

·         240’te Dalmatialı (Dalmaçya) bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmişti.  

·         Aurelianus (Aurelian, 270-275)  döneminde 270’li yıllarda Moesia’da(Roma’da bir eyalet) komutanlık yapmıştı.

·         Carus’un(282-283) 283 tarihli Sasani seferine katıldığından Carus ona “protectores domestici” ( muhafız alayı komutanı ) olarak tefi ettirir.  

protectores domestici

·         İmparator olması:

·         Numerianus’un(283-284)  284’te öldürülmesi üzerine askerleri tarafından imparator ilân edilir.  Numerianus’un öldürülmesinde rolü olduğu düşünülen Valerius Dipcles Aper’i öldürdü. Diocletianus’un 284’te Carinus’u Margum (Orosje, Morova nehri) denilen yerde yapılan savaşta yenilgiye uğratıp imparator olur.

 

·         Dominatus dönemi başlıyor:

·         Dominatus dönemine geçme nedenleri

1.       Roma’ya kuzeyden German ve doğudan önce Parthlar sonra Sasanilerin saldırıları,

2.       İçteki ayaklanmalar

3.       Aynı anda birden fazla imparatorun tahtta iddia etmesi ve

4.       İmparatorluğun geniş sınırlarının tek bir hükümdar tarafından kontrol altında yönetilemeyeceğinin anlaşılması  

·         Bu nedenlerle Diodetianus “principatus”(MÖ 27-MS 284) denen ve imparatorun tüm yetkilerle “birinci yurttaş” statüsüyle sahip olduğu önceki yönetim biçimini terk ederek, “dominatus”(MS 284-476/565) denen ve imparatorun mutlak yönetiminin tartışmasız olduğu bir yönetim biçimini benimsenir.

·         Dominatus monarşik yapıda olan bir yönrtimdir. Diocletianus imparatorluğun mutlak hâkimi olmasına rağmen, bu kadar geniş toprakları tek başına yönetemeyeceğinin ayrımına vardı. Bu nedenle, askeri ve yönetim alanda güvendiği bir arkadaşı olan Maximianus’a “augustus”(Roma imparatorluğunu kuran Gaius Julius Caesar Octavianus’a ithafen veliaht veya ortak impartor unvanı) unvanı vererek 286’daimparatorluğun yönetimine ortak yaptı.

·         “Augustus” unvanı ile birlikte Diocletianus Nikomedeia’da(İzmit’te yer alan Bitinya’nın merkezi), Maximianus ise Mediolanum’da (Milano)yerleşmeye başladılar.

·         Diocletianus ve Maximianus (Diodetianus ile müşterek 286-305 ve tek başına 307-308) 286-290 yılları arasındaki dönemi Roma sınırlarının güvenliği ve isyanları bastırmakla geçirdiler. Maximianus’un komutanlarından Carausius, korsanlara karşı savaşırken, bu kez kendisi aynı işi yapmaya başlayarak 287’de kendini imparator (İmperium Britanniarum) ilan eder. Britannia’yı ele geçirdikten sonra Gallia’nın da bir kısmını işgel etse de on üç yıl sonra kendi askerleri tarafından öldürülür.

Roma Britanyası

 

·         Tetrarkhia yönetimi:

·         293’te iki başlı yönetim biçimi, yerini, Tetrarkhia denilen dörtlü bir yönetime bıraktı. Bu yeni rejimde iki augustus ile her birinin yanında birer caesar (augustus veliahtı anlamındadır)  yer alacaktı.

·         İki augustus olarak Diocletianus ve Maximianus kendilerine birer caesar seçeceklerdi. Diocletianus’un caesar'ı Galerius olurken, Maximianus’un caesar’ı I. Constantius oldu.

·         Doğuda; Diocletianus, caesar'ı Galerius ile birlikte imparatorluğun Doğu yansında hüküm sürer.

·         Batı’da; Maximianus caesar'ı I. Constantius ile Batı yarısında hüküm sürer.

·         Bu bölünmeyle Roma İm yönetimi resmen ikiye bölünmüş oldu ancak amaç “augustus” veya “augustus”ların ölümü halinde ülkenin imparatorsuz kalmamasıdır. Augustus’lar ölürse Caesar’lar augustus olacaklar, onlar da yeni caesarlar seçeceklerdi.

Tetrarkhia yönetimi

 

·         Carausius  ve Allectus isyanı:  

·         Yeni yönetime karşı isyanlar bastırılmaya başlandı. Maximianus’un caesarı Constantius, Britannia ve Gallia’nın bir kısmını ele geçiren Carausius’a karşı harekete geçti. Constantius, Carausius’un donanmasının bulunduğu Gesoriacum (Fransa’da bir şehir, Boulogne) limanını kapatarak, kenti kuşattı ve neticede şehir 293’te ele geçirildi.  Carausius daha sonra kendi adamlarından Allectus tarafından öldürüldü. Britannia’da bu kez Allectus hüküm sürmeye başladı fakat birkaç yıl sonra Constantius tarafından 296’da öldürüldü.

·          Akhilleus ve Domitianus isyanları (297):

·         Aleksandreia’da (Büyük İskender’e ithafen İskenderiye) Akhilleus ve Domitianus isyan ederler Diocletianus Aleksandreia’yı ele geçirdi ve isyancıları öldürdü.

·         Quinquegentanei ile savaş:

·         297’de Maximianus Kuzey Afrika’ya geçerek Numidia topraklarına saldıran Mauretania’daki Quinquegentanei kabilesini mağlup etti.

·         Sasanilerle savaş:  

·         Sasani tahtında bulunan Narseh(Narses/Narseus,293-302) giderek güçleniyordu. Diocletianus’un caesarı Galerius Sasanilerle savaşmak üzere Doğu’ya gitmişti. Diocletianus da ona yardım için arkasından gitse de Galerius, Armenia’da Narseh’i mağlup eder Sasani başkenti Ktesiphon’u ele geçirir. Sasaniler,  Romalıların ağır şartlı barışını kabul eder.

·         Diocletianus’un çekilmesi:

·         Diocletianus yönetimini caesarlarına bırakarak, tahttan ayrılma kararını Maximianus’a açar.  İkisinin de ortak kararı ile 305’te Diocletianus ve Maximianus görevlerini, iki caesara Constantius ile Galerius’u devrederler. Roma’da imparatorluk yönetimi Constantius ile Galerius’un yetkisindedir. Yeni caesarlar olarak  Flavius Valerius Severus ve Maximinus Daia seçilir.

Maximianus 

·         Batı’da Constantius ve caesarı Severus, Doğu’da Galerius ve caesarı Maximinus Daia egemen olacaktı.

·         Maximianus 310’da Marsilya’da öldürüldü veya intihar etti. Diocletianus ise olasılıkla 313’te hayata ölür. Diocletianus’un büyük bir çabayla kurduğu tetrarşi sistemi çökmüştür.

Constantius 

·         Diocletianus’un reformları:

·         Büyük eyaletlerin yönetimini güç olduğunu ve idarecilerinin isyan etmeye güçlerinin oladuğunu gördüğünden eyaletleri küçülterek sayılarını neredeyse ikiye artırmıştı.

·          Eyaletleri dioecesis’ler(imparatorluk muhafız komutanı) halinde gruplamak olmuştur. Sayılan 12’yi bulan dioecesis’lerin her birinin idaresi de vicarius denen atlı sınıfından bir görevliye verilmiştir.

·         Sivil ile askeri yönetimi birbirinden ayırmıştır.

·         Ordudaki asker sayısını da artırmış, sınır güvenliğine özel önem vererek sınırlardaki karakolları güçlendirmiştir.

·          Yapılan işlerin masrafı için bir çeşit narh sistemi (edictum de pretiis) uygular.

·         Yüksek enflasyonu azaltam için bazı ürünlerin yüksek fiyata satılmasını önlemiştir.  

·         İmparatorluğun birliğinin sağlanmasında Roma’nın geleneksel dinine önem veriyor ve tüm Romalılardan pagan tanrılarına tapmalarını istiyordu. Bu nedenle, Hıristiyanlar cezalandırıldı. 

ROMA TARİHİ -76- Marcus Aurelius Numerianus (283-284)

 

Marcus Aurelius Numerianus (283-284)

Numerianus'un sikkesi (metal para)

·         Numerianus 253’te dünyaya gelmiş olup önceki imparatorlardan Marcus Aurelius Carus’un küçük oğludur.

·         Babasının imparator olmasından sonra caesar(sezar) unvanı verilmişti. Carus 283’te Sasanilere karşı sefere çıktığında Numerianus’u da beraberinde götürmüş ardından augustus’luğa yükseltilmişti. Sasanilerle savaşı sırasında babası Carus’un ya bir yıldırım çarpması ya bir savaş yarası ya da hastalık sonucu ölünce üzerine Numerianus, Roma ordusunun başına geçerek Batı’ya çekilmişti.

·         Numerianus Doğu seferi sırasında kaptığı bir iltihap nedeniyle, gözlerinde ciddi bir rahatsızlık oldu. Kapalı bir arabada seyahat etmesi gerekti. Nikomedeia’ya varıldığında Numerianus, arabasında ölmüş ve etrafa cesetten kötü kokular gelmişti. İmparatorlarının ölümünden Praetor Praefectus’u Valerius Dipcles Aper’i sorumlu tutan askerler praetor muhafızları komutanı Diocletianus’u imparator ilân ettiler. Gaius Aurelius Valerius Diocletianus çok geçmeden Aper’i öldürerek Numerianus’un intikamını aldı.

Diocletianus döneminin başında Roma

ROMA TARİHİ -75- Marcus Aurelius Carinus (Carinus,283-285)

 

  Marcus Aurelius Carinus (Carinus,283-285)

·         Carinus, Carus’un büyük oğlu olup babası önceki imparator Marcus Aurelius Carus (282-283)  tarafından 283’te augustus (Roma’nın ilk imparatoru ve majeste anlamı vardır) unvanı verilir. Babasının Doğu/Sasani seferi sırasında Roma’nın batı topraklarının yönetimini üstlenmişti. Marcus Aurelius Carus (282-283)’un Sasani seferinde diğer oğlu Numerianus’u götürmüştü.

Marcus Aurelius Carinus 

·         Carinus, Ren ve Tuna nehirleri çevresindeki German kavimlere karşı başarılı bir şekilde savaşarak 284’de Britannia’da da savaşan Carinus, “Britannicus Maximus” unvanı aldı. Ancak sonraları görevini komutanlara verir ve Roma’ya çekilir.

·         Carinus, kardeşi Numerianus’un(283-284) ölüm haberinden sonra Venetia valisi Sabinus Iulianus, Pannonia’da isyan etse de Carinus onu meğlup eder.      

·         Diocletianus, Numerianus’un ölüm haberini alınca askerleri tarafından imparator ilân edilir. Carinus’un ordusu ile Diocletianus’un askerleri bugünkü Belgrad yakınında Margum (Orosje, Morova nehri) veya Moesia’da karşılaşır. Carinus tam savaşı kazanmak üzereydi ki, karısını baştan çıkardığı kendi subaylarından biri tarafından öldürüldü.

Roma

1595-1700 YILLARI ARASI SİYASİ GELİŞMELER

 

DEĞİŞEN DÜNYA DENGELERİ KARŞISINDA OSMANLI SİYASETİ

1595-1700 YILLARI ARASI SİYASİ GELİŞMELER

·         Bu dönemlerde Osmanlı Devleti batıda Avusturya, doğuda Safevi (İran) ile savaşırken Anadolu’da da iç isyanlarla uğraşmaktaydı.

 

Osmanlı Devleti

·         Habsburg Hanedanı: 962 yılında Şarlken’in Kutsal Roma Germen İmparatorluğu tahtına geçmesiyle hüküm sürmeye başlayan ailedir. Bu ailenin yönetiminde Almanya, Avusturya, İspanya ve daha sonraları Macaristan vardır. Bu aile (hanedan) Osmanlıların Avrupa’daki en büyük rakipleriydi.

 

Habsburg hanedanının egemenliğindeki topraklar (farklı devletlerde egemenlik sağlasa da genel egemenliği           962-1918)

·         Avusturya ile 1590-1606 savaşları

·         Papanın teşvikiyle Osmanlıya karşı Haçlı ittifakı kurulmuş ancak Osmanlı Devleti bu ittifakı 1596’da bizzat III. Mehmet’in komuta ettiği Haçova Meydan savaşında mağlup etmişti. Bu başarıya rağmen on yıl daha devam eden savaşlar sonucunda Zitvatoruk Antlaşması imzalandı.

 

Osmanlı'nın bu dönemdeki bazı olayları

·         Zitvatoruk Antlaşması (1606)

·         I. Ahmet döneminde Osmanlı Devleti ile Avusturya arasında imzalanan bu antlaşmaya göre;

1.       Osmanlı padişahı Avusturya arşidüküne (kralı) Sezar (Roma İmparatoru)  diyecek.

2.       Avusturya’nın Osmanlı’ya ödediği yıllık vergi kaldırılacak ancak bir defaya mahsus Avusturya Osmanlı’ya savaş tazminatı verecek.

3.       Eğri, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlı’ya verilecek.

Eğri eyaletinin konumu

·         Zitvatoruk Antlaşması (1606)’nın Önemi

1.       Osmanlı’nın Avusturya karşısında hukuki üstünlüğü sona erdi.

2.       Yeni savaş teknolojisini kullanan Avusturya askeri karşısında Tımarlı sipahilerin yetersizliği görüldü.

3.       Osmanlı Devleti dış siyasette itibar kaybetti.

 

Sultan Ahmet (1603-1617) döneminde Zitvatoruk Ant. imzalandı.

·         Osmanlı Safevi (İran) ilişkileri

·         Osmanlı-İran savaşlarının genellikle nedeni mezhep farklılığı ve Anadolu’nun doğusuna egemen olma mücadelesidir.

·         Amasya Antlaşması (1555) Osmanlı ile İran arasında yapılan ilk antlaşmadır.

 

 

Safevi devleti (1501-1736)

 

 

·         Osmanlı-İran arasındaki 1577-1590 savaşları

·         İran Şahı Tahmasb’ın ölümü ve yerine gelen II. Şah İsmail’in Osmanlı’ya olumsuz tutumu nedeniyle Osmanlı ordusu İran ordusunu mağlup etmişti.

·         Bu savaşın sonunda  Ferhat Paşa Antlaşması (1590) imzalandı. Buna göre;

·         Osmanlı Devleti; Gence, Tebriz, Karabağ, Gürcistan, Nihavend, Luristan ve Şehrizor’u İran’dan almayı başarmıştır.

 

·         Ferhat Paşa Antlaşması’nın önemi

1.       Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınıra ulaşmıştır.

2.       Hazar denizinde donanma kurmuştur.

 

·         Nasuh Paşa Antlaşması (1612)

·         İran’ın Osmanlı kuvvetlerine yenilmesi üzerine İran şahı Abbas ordusunu modernize ederek Osmanlı topraklarına saldırdı. Osmanlı’nın Avusturya ile savaşta ve Anadolu’da iç isyanlarla uğraşmasının etkisiyle yapılan Nasuh Paşa Antlaşması (1612) ile İran daha önce kaybettiği yerleri geri almayı başardı.

 

·         Serav Antlaşması (1618)

·         Safevilerin (İran’ın) antlaşma gereği iki yüz deve yükü ipeği vermemesi üzerine savaş ihtimali baş gösterince yapılan antlaşmadır. Buna göre İran’ın vereceği deve yükü ipek yarıya indirilir.

 

·         Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639)

·         İran Şahı Abbas, Osmanlı’daki çocuk yaştaki padişahların yol açtığı yönetim boşluğu ve iç isyanlar etkisiyle Irak’ı Osmanlılardan geri almayı başarmıştır.

·         Devlet içinde gücünü sağlamlaştıran IV. Murat, İran üzerine İran üzerine iki sefer yaparak (Revan ve Bağdat seferleri) Irak’ı tekrar fethetmeyi başarmıştı.

·         İran’la yapılan savaşların iki ülke için yarar sağlamaması üzerine Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) imzalanmıştır. Buna göre;

1.       Zağros dağları sınır olacak

2.       Irak (Bağdat ve Basra) Osmanlı’da kalacak.

3.        Revan ve Azerbaycan İran’da kalacak.

 

Zağros Dağları

·         Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) önemi

1.       Günümüz İran ve Türkiye sınırı büyük ölçüde belirlendi.

2.       Osmanlı Devleti bu savaşlardan dolayı Avrupa’nın zayıf durumundan faydalanamamıştır.

•       1595-1700 YILLARI ARASINDA SİYASİ GELİŞMELER İLE İLGİLİ ETKİNLİK 

1. «Habsburg Hanedanı» hakkında bilgi veriniz.…………………………………………………………………………………. ……. ……………………………………………. 
2. Zitvatoruk Antlaşması’nın önemi hakkında bilgi veriniz.…………………………………………………………………………………………………. ………………. ……………………. 
3. İran’la yapılan ilk antlaşma hangisidir?……………………………………………………………………………………. …………………………………. ……………. 
4. Ferhat Paşa Antlaşması’nın önemi nedir?…………………………………………………………………………………………. ……………………. ……………………. 
5. Kasrı Şirin Antlaşması önemi nedir?…………………………………………………………………………………. …………………………………. …………………. 
6. 1595-1700 yılları arasında İran’la yapılan antlaşmalar hangileridir? ……………………………………………………………………………………. ……. ……………………………………………………………………………………. ……. 
7. 962 yılında Şarlken’in Kutsal Roma Germen İmparatorluğu tahtına geçmesiyle hüküm sürmeye başlayan ve Osmanlı’nın en büyük rakibi olan aile …………………………………………’dır.
8. Osmanlı’nın Avusturya karşısında hukuki üstünlüğü sona erdiği antlaşma …………………………………………….  antlaşmasıdır.
9. Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınıra ulaştığı antlaşma ……………………………………………….’dır.
10.  Günümüz İran ve Türkiye sınırı büyük ölçüde belirlendiği antlaşma ……………………………… ………………………………………..’dır.

ROMA TARİHİ -74- Marcus Aurelius Carus (Carus ,282-283)

 

 Marcus Aurelius Carus (282-283)

·         Carus’un imparator olmadan önceki adı Marcus Nemerius Carus idi. 224’te Gallia’daki Narbo’da(veya Narbonne, Fransa’nın güneyinde bir şehir) doğar. İlk dönemleri hakkında bilgi azdır.

Carus 

·         Bir önceki imparator Probus(276-282) döneminde praetor praejectus’luğu (imparator muhafızı) görevi varken askerleri tarafından imparator ilân edilince Probus’un rakibi oldu. Probus’un kendi askerleri tarafından öldürülmesiyle de Roma imparatoru oldu.  

·         Carus’un Carinus ve Numerianus adlarında iki oğlu vardı. Carinus’u Roma’nın batısının güvenliğine bakmakla görevlendirirken diğer oğlu Numerianus ile Sasanilere karşı sefer tertip etti. Sasanilerin I. Şapur (yaklaşık, 240/242-270/272) dönemindeki gücünü kaybetmişlerdi. Bu dönemlerde Şapur’dan sonra sırayla Sasanilerin başında I. Hürmüz (270-271) I. Behram (271-274),II. Behram(274-293) ve III. Behram(293)  vardı.

I. Hürmüz (270-271)

·         Carus, Sasanilerden önce Roma topraklarına saldıran Sarmatlar ve Quadları 283’te yenme başarısı gösterdikten sonra herhangi bir karşı koymayla karşılaşmadan aynı tarihte Mezopotamya’ya girerek Dicle kıyısındaki Seleukeia (Irak’ın başkenti Bağdat çevresinde antik şehir)  ile başkent Ktesiphon(Sasanilerin başkenti, Medain )ele geçirildi.

Sarmatlar 

·         Carus, “Parthicus Maximus” unvanı aldı. Zaferin sevinci devam ederken  ya hastalıktan ya savaş yarasından ya da  yıldırım çarpması sonucu öldü. 

ROMA TARİHİ -73- Marcus Aurelius Probus (Probus,276-282)

 Marcus Aurelius Probus (Probus,276-282)

Probus

İlk dönemleri:

·         Probus 232’de Panonya’nın (Günümüz Macaristan’da olan Roma dönemi eyaletlerinden) Sirmium’da(Roma dönemi antik şehir) dünyaya gelir. İlk dönemleri ve ailesi hakkındaki bilgiler azdır.

Panonya

Deneyimleri:

·         Önceki imparatorlar dönemlerinde askeri alanda deneyim kazanır:

a)      Valerianus ( Valerian, 253-260)döneminde askeri anlamda öne çıkmaya başlar.

b)      Aurelianus(Aurelian, 270-275)  zamanında Germanlara karşı savaşması ona tecrübe kazandırır. 

c)       Tacitus (275-276)   döneminde Roma ülkesinin Doğu’sunda komutanlık ve üst düzey valilik yapar.

Germania

İmparator ilan edilmesi:

·         Tacitus’un ölümü üzerine imparator ilân edilse de Tacitus’un askerleri tarafından imparator olarak tanınan üvey kardeşi Florianus(276)  ile Tarsos’ta karşılaşmış ancak Florianus’un kendi askerleri tarafından öldürülmesinden sonra tek başına imparator olarak tanındı. İmparatorluğunubn onaylanması için Roma’ya gider.

Germanlarla savaşlar:  

·         German kabilelerinin Roma topraklarına saldırmaları üzerine Roma senatosundan onay aldıktan sonra Gallia’ya sefer yapar. German kökenli Franklar, Lugianlar, Alamannlar ve Burgundiler’in saldırıları bu sefer şiddetli olsa da 277-278’de Probus, işgalcileri yenilgiye uğratarak Tuna ve Ren bölgelerinde tekrar egemenlik sağlar. Bu nedenle Gothicus Maximus ve Germenicus Maximus unvanlarını alır. 278-279 yıllarında Vandallarla Raetia, İlliryum ve Likya eyaletlerinde mücadele verir.

·         Mısır’da Nubiyalılar yenilgiye uğratılır ve böylece Mısır’ın hububat merkezi olma özelliği devam ettirilir.

Nubia eyaleti

İsyanları bastırması:  

·         281 yılında üç isyan bastırılır.Syria valisi Julius Saturninus, Proculus ve Gallus Quintus Bonosus

·         Bu isyanlar bastırıldıktan sonra Anadolu’nun güneyinde isyancı Isaurialı (Günümüz Konya’ya bağlı antik yerleşim)Lydius’la savaşarak onu öldürdü. Mısır’da Blemmyes (Mısır’ın güneydoğusunda Kızıldeniz kıyısında Roma’da eyalet) isyan etti ve Ptolemais ile Koptos şehirlerini ele geçirir. 

Blemmyes eyaleti

        Öldürülmesi: 

·        282’de askerler Raetia’da(Roma’da bir eyalet) Praetor Prafectus’u (imparatorluk muhafızı)Carus’u imparator ilân ettiler. Probus’un, Carus’un üzerine gönderdiği birlik Carus’un tarafına geçtiler. Probus ise 282’de kendi askerleri tarafından Sirmium (Pannonia eyaletinde antik şehir) yakınında öldürüldü.

ROMA TARİHİ -72- Marcus Annius Florianus (Florianus ,276)

 

  Marcus Annius Florianus (Florianus ,276)

·         Marcus Claudiud Tacitus’un anne tarafından üvey kardeşidir.

Florianus'un bir sikkesi (metal para)

·          Florianus, Tacitus tarafından praetor praefectus'luğuna(imparatorluk muhafızlığı) atanmıştı. Tacitus’un Tyana’da(Roma döneminde Kapadokia’nın merkezi olan antik yerleşim, Niğde/Kemerhisar) öldüğü haberini aldıktan sonra kendisini imparator ilân eder.

Tyana’nın konumu

·         Bu sıralarda Doğu’da imparator ilân edilen Probus’un (276-282) kendisine meydan okuduğunu öğrenince doğruca onun üzerine yürüdü. İki ordu Tarsos (Mersin/Tarsus) yakınında konuşlandı. Florianus’u kendi askerleri Tarsos’ta öldürürler.