1453-1520 YILLARI ARASI OSMANLI SİYASİ FAALİYETLERİ

 5.  ÜNİTE: DÜNYA GÜCÜ OSMANLI (1453-1595)

1453-1520 YILLARI ARASI OSMANLI SİYASİ FAALİYETLERİ

II.MEHMET DÖNEMİ (FATİH SULTAN MEHMET ) (1451-1481)

Resim 1: II. Mehmet

 II. Mehmed’in Amaçları:

1.       İstanbul’u fethetmek.

2.       Anadolu’yu tek yönetimde birleştirmek.

3.       Karadeniz ticaret yoluna hakim olmak.

İSTANBUL’UN FETHİ VE SONUÇLARI

İstanbul Fethi nedenleri:

1. Bizans'ın Osmanlı Devleti'nin Anadolu- Rumeli arası asker geçirmesine engel olması.
2. Bizans'ın, Avrupa devletlerini, Anadolu beyliklerini ve Osmanlı şehzadelerini Osmanlılar aleyhine kışkırtması.
3. Rumeli’de kesin hâkimiyet için İstanbul’un fethi şarttı.
4. Osmanlı’nın Rumeli’de Edirne’den, Anadolu’da Bursa’dan yönetilmesi. İstanbul’un fethi ile tek merkezden yönetim sağlanacaktı.
5. Kara ve deniz ticaret yollarının kesiştiği yerdir.
6. Hz Muhammed’in hadisinin etkisi (FETH-İ MÜBİN kabul edilir, s.117)

Harita1: II. Mehmet başa geçtiğinde Osmanlı sınırları

 

Osmanlı'nın Fetih Hazırlıkları:

1. Bizans’a deniz yoluyla gelebilecek yardımları önlemek amacıyla Anadolu Hisarı’nın karşısına Boğazkesen adı verilen Rumeli Hisarı yapıldı.
2. Surları aşmak için yürüyen tekerlekli kuleler yapıldı.
3. Kuşatmayı denizden desteklemek için 400 gemiden oluşan donanma hazırlandı. Gemilerden bazıları kara yoluyla Haliç’e indirildi.
4. Edirne’de şahi denen büyük toplar döküldü.
5. havan topları yapıldı.
6. Avrupa’dan gelecek saldırılara karşı Mora ve Balkanlara kuvvet gönderildi.

 

Resim 2:Rumeli Hisarı

u  Bizans’ın hazırlıkları:

1. İmparator XI. Konstantin, Katolik ve Ortodoks kiliselerini birleştirmek istedi. Böylece papanın yardımıyla Avrupa devletlerinin desteğini sağlamak istiyordu.
2. Haliç’in girişi kalın zincirlerle ve eski gemilerle kapatıldı.
3. Halk silahlandırılıp surlar tamir edildi.
4. Grejuva (Rum ateşi) adı verilen bir silah geliştirildi.

 

Resim 3: Bazı gemilerin Haliç'e indirilmesi ve İstanbul kuşatma planı

Resim 4:Bizans'ın çektiği zincirler

İstanbul'un Fethi'nin Türk Tarihi Açısından Sonuçları:

1. Osmanlı Devleti için yükselme dönemi başladı.
2. İstanbul Osmanlı Devleti’nin başkenti oldu. 
3. Boğazlar Osmanlı hakimiyetine girdi.
4. Karadeniz ticaret yolu Osmanlıların eline geçti.
5. Türklerin Avrupa’ya yerleşmeleri hızlandı.
6. II. Mehmet, Fatih unvanını aldı.
7. Osmanlı’nın Anadolu ve Rumeli toprakları bütünleşti.  
8. Osmanlıların İslam dünyasındaki saygınlığı arttı. 

Resim 5: II. Mehmet'in İstanbul'a girişi 

Dünya Tarihi Açısından Sonuçları:

1. Büyük surların toplarla yıkılabileceği anlaşılmış ve bu da  Avrupa'da derebey şatolarının yıkılarak Ortaçağ feodalite rejimine son verilmesini sağlamıştır.
2. Teknolojik alandaki gelişme yönetim alanında değişikliklere yol açmıştır.
3. İpek yolları Türklerin eline geçmiş. Avrupalı denizciler başka deniz yolları aramak zorunda kalmışlar ve böylece coğrafi keşifler başlamıştır.
4. 1058 yıllık Doğu Roma İmparatorluğu’nun yıkılmasıyla Roma imparatorluğu tarihe karıştı.
5. İstanbul’un fethinden sonra İtalya’ya kaçan bilginler orada Rönesans hareketini başlattılar.
6. İstanbul’un fethi Ortaçağ’ın sonu, Yeniçağ’ın başlangıcı olarak kabul edildi.

 

Resim 6:Macar Urban'ın yaptığı top

Fatih’in fetih sonrası izlediği siyaset:

1. Yönetimi altındaki Hrıstiyanlara hoşgörülü davranma
2. Topkapı Sarayı inşa edildi
3. Sahn-ı Seman inşa edildi
4. Kapalı Çarşı’nın temeli olan Büyük Bedesten yapıldı.
5. Ortodoks Kilisesini denetim altına almak, Katolik Kilisesine karşı güç oluşturmak ve Balkanlarda yapılacak fetihlerde Rumlardan destek sağlamak amacıyla Ortodoks Kilisesinin varlığı devam ettirilmiştir.

 

Resim 7: Topkapı sarayı giriş kapısı

Fatih’in Bizans ile akrabalık bağı olan Mora ve Trabzon’u fethetmesinin önemi ve sonuçları nelerdir?

u  Bizans denilen Doğu Roma imparatorluğunu yeniden diritilmesinin önüne geçilmiştir.

 

Harita2: Mora ve Trabzon

Fatih Sultan Mehmed döneminde Rumeli (Balkanlar)’da yapılan fetihler ;

u  Sırbistan,                Mora,              Eflak,  

u  Boğdan,                  Bosna,            Hersek,

u  Arnavutluk,             İtalya,              Atina  

 

Harita3: II. Mehmet'in Balkanlar'da aldığı yerler

Fatih Sultan Mehmed döneminde Anadolu’da Gelişmeler;

1. Amasra Cenevizlilerden alınmıştır.
2. Sinop İsfendiyaroğulları beyliğinden alınmıştır.
3. Trabzon Rum İmparatorluğu’na son verilmiştir.
4. Karamanoğulları beyliğinden Konya ve çevresi alınmış, Karamanlılar Niğde çevresine çekilmişlerdir.
5. Doğu Anadolu hakimiyeti için Akkoyunlu devleti ile Otlukbeli savaşı yapıldı.

 

Harita4: II.Mehmet'in Anadolu'da aldığı yerler

 

Fatih Sultan Mehmed döneminde Denizlerde Gelişmeler

u  Kırım’ın alınması ile Osmanlı Devleti Karadeniz’i Türk gölü haline getirmiştir.

u  Fatih Döneminde Alınan Adalar:

u  Gökçeada,  Taşoz,  Bozcaada,  Limni, Midilli, Semadirek, Eğriboz adaları alınarak Ege denizinde egemenlik kuruldu.

u  Zenta, Kefalonya,  Ayamavra adaları ele geçirilerek Adriya denizinde güç kazanıldı.

u  Otranto seferi: Fatih’in amaçlarından biri de İtalya’yı fethetmekti. Ancak Fatih’in aniden ölmesi nedeniyle sefer yarıda kalmıştır.

Harita 5: II.Mehmet'in egemenlik sağladığı denizler

u  Fatih dönemi diğer çalışmaları

1. Kapalıçarşı inşa edildi.
2. Topkapı Sarayı inşası başladı.
3. Osmanlı’nın en önemli medreselerinden biri olan Sahn-ı Seman medresesi kuruldu. Bazılarınca bu medrese İstanbul Üniversitesinin temeli sayılır.
4. Kırım ve İstanbul fethiyle devlet kasası dolmuş bu de Fatih döneminde ilk defa altın metalinden para bastırılmıştır.
5. İstanbul bilim ve kültür merkezi haline getirilmeye çalışılmıştır. Bunu en önemli göstergesi Fatih’in kendi portresini Bellini’ye yaptırması ve Leonardo da Vinci’nin İstanbul’u ziyaret etmesidir.

Resim 8: İBB'nin satın aldığı II. Mehmet tablosu

II. BAYEZİD(1481-1512) VE I. SELİM(1512-1520) DÖNEMLERİ (Bu dönemlerle ilgili daha ayrıntılı bilgi için şu maddelere bakabilirsiniz:  II.BAYEZİD (1481-1512) ve YAVUZ SULTAN SELİM (1512-1520)  )

u  İSLAM DÜNYASI LİDERLİĞİNE

u  Yavuz Sultan Selim padişah olduğunda İran’da kurulmuş olan Safeviler Anadolu’da Şiilik mezhebini yaymak istiyordu.

u  Osmanlı’nın sünni mezhebinden olması Türk devletleri oldukları halde Safevi ve Osmanlı devletlerinin karşı karşıya gelmesi demekti.

u  Osmanlıların gittikçe güçlenmesi Mısır’da kurulan Memlûklu Devleti’ni rahatsız ediyordu.

u  Maraş çevresinde hüküm süren Dulkadiroğulları ise Osmanlı Devleti aleyhine Memlûklularla iş birliği hâlinde idi. Yavuz Sultan Selim’in siyasi politikası, Türk İslam dünyasını tek çatı altında toplamaktı. 

Harita6: I. Selim'in yaptığı seferler

u  OSMANLI-SAFEVİ İLİŞKİLERİ VE ÇALDIRAN SAVAŞI (1514)

u  Savaşın nedenleri:

1. Safevi Devleti’nin Anadolu’da mezhebini yaymak istemesi ve bu amaçla 1511’de II. Bayezid döneminde Şahkulu İsyanı’nı desteklemesi
2. Doğu Anadolu’da egemenlik kurulmak istenmesi

u  Yavuz Sultan Selim, şehzadeliği döneminde Trabzon’da vali iken Doğu Anadolu’daki gelişmeleri yakından takip ediyordu.

u  Bu olayların ciddiyetini gördüğünden babasını tahttan uzaklaştırmak girişiminde bulundu. 

 

Harita 7:Safevi devleti sınırları

u  İki ordu Van Gölü’nün kuzeydoğusundaki Çaldıran Ovası’nda karşı karşıya geldi (1514).

1. Safevi ordusu bozguna uğradı.
2. Şah İsmail, ülkesinin iç kesimlerine kaçmak zorunda kaldı.
3. Tebriz, Musul, Kerkük ve Erbil Osmanlı topraklarına katıldı. Ayrıca Tebriz, Halep ve Bursa İpek Yolu’nun da hâkimiyeti Osmanlılara geçti.
4. Anadolu’daki Safevi tehlikesi önlendi.

 

u  Turnadağ Savaşı:

1. Yavuz Sultan Selim, Çaldıran’dan dönerken Sinan Paşa komutasındaki bir orduyu Dulkadiroğulları Beyliği üzerine yolladı.
2. Turnadağ Savaşı’nda Dulkadiroğulları yenilgiye uğratılarak Osmanlı hâkimiyeti altına alındı.
3. Böylece Anadolu Türk birliği kesin olarak sağlanmış oldu. Bu durum Osmanlı-Memlûklu ilişkilerinin iyice gerilmesine neden oldu.

 

Harita 8: Dulkadiroğulları 

u  OSMANLI-MEMLÛKLU İLİŞKİLERİ

u  Çaldıran Savaşı ile Safevi devletini mağlup edeb Yavuz Sultan Selim, Türk İslam dünyasındaki en büyük rakibi konumunda olan Memlûklular üzerine yürüdü.

u  Mısır seferinin nedenleri

1. Baharat Yolu’nun denetimini ele geçirerek ekonomik yönden güçlenmek,
2. Türk İslam dünyasının tek lideri olmak,
3. Halifelik makamının ve kutsal yerlerin denetimini Memlûklulardan almak gibi sebepler etkili olmuştur.

Harita 9: I. Selim'in seferleri öncesi Orta Doğu

u  Mercidabık Savaşı (1516):

u  Yavuz Sultan Selim ile Memlûklu Sultanı Kansu Gavri Halep ile Kilis arasındaki Mercidabık Ovası’nda karşılaştı (1516).

1. Savaşı Osmanlı Devleti kazandı. Memlûklu Hükümdarı Kansu Gavri savaş alanında öldü.
2. Mercidabık Savaşı sonunda Halep ve Şam ele geçirilerek Suriye Osmanlı topraklarına katıldı.

 

Harita10: Mercidabık savaşı hemen sonrası

u  Ridaniye Savaşı (1517):

u  Kışı Şam’da geçiren Yavuz, Mısır seferi için hazırlıklara başladı. 1517 baharında Sina Çölü’nü geçerek Kahire yakınlarında Mısır ordusu ile yaptığı Ridaniye Savaşı’nı kazandı.

u  Mısır Seferi sonucunda;

1. Memlûklu Devleti yıkıldı.
2. Suriye, Filistin, Lübnan, Mısır ve Hicaz bölgeleri Osmanlı Devleti’ne katıldı.
3. Doğu Akdeniz’den geçen Baharat Yolu Osmanlı Devleti’nin denetimine girdi.
4. Halifelik Osmanlılara geçti ve Osmanlı Devleti İslam dünyasının lideri oldu.
5. Venedikliler, Kıbrıs Adası için Memlûklara ödedikleri vergiyi bundan sonra Osmanlı Devleti’ne ödemeye başladı.

Harita 11: I. Selim öncesi ve sonrası Osmanlı

                                    

                                                                                 ÖDEV

YAZILIYA HAZIRLIK AMACIYLA AŞAĞIDA VERİLEN SORULARI CEVAPLAYINIZ..

ÖDEV/ ETKİNLİK

A.   Aşağıda verilen boşlukları doldurunuz.

1.    Bizans'ın İstanbul kuşatmasına karşı yaptığı hazırlıklardan biri de ..................... (Rum ateşi) adı verilen bir silah geliştirmek olmuştur.

2.    İstanbul'un fethiyle Osmanlı Devleti’nin .......................ve ..................... toprakları bütünleşti.

3.    İstanbul'un fethiyle büyük surların toplarla yıkılabileceği anlaşılmış  bu da  Avrupa’da derebey şatolarının yıkılarak Orta Çağ ........................ rejimine son verilmesini sağlamıştır.

4.    Fatih Sultan Mehmed'in ...................................'da yaptığı fetihlerden bazıları Sırbistan, Mora, Bosna-Hersek, Eflak ve Boğdan göste-rilebilir.

5.    Fatih Sultan Mehmed'in kuşattığı halde alamadığı ........................... adası ve ...................... vardır.

6.    ............................. Seferi ile Karadeniz bir Türk gölü haline geldi.

7.    Fatih Sultan Mehmed döneminde yasalaşan ................................. .........   ............................. ile kardeş katli yasalaştı.

8.    ........... ............................. Olayı bir iç sorunken dış sorun haline gelmiştir.

9. II. Bayazıt döneminde gerçekleşen isyan ………………………İsyanıdır.

10. Mikropların varlığından bahseden ilk Müslüman bilim adamı ……….......………….’dir.

11. Osmanlıda yönetim ve askerlik işlerinden   sorumlu sınıf …………..………….’tır.

    B. Aşağıda verilen soruları yanıtlayınız.

1.    Fatih Sultan Mehmed'in, Balkan egemenliği için yaptığı fetihler hangileridir?

2.   Fatih Sultan Mehmed'in, Anadolu  egemenliği için yaptığı fetihler hangileridir?

3. Fatih Sultan Mehmed döneminde yapılan Otlukbeli savaşı hakkında bilgi veriniz?

4.    İstanbul'un fethi için yapılan hazırlıklar nelerdir?

5.    İstanbul'un fethinin sonuçları nelerdir?

6.    Osmanlı Devleti'nin Fatih Sultan Mehmed döneminde imparatorluk haline geldiğine kanıt olarak ne gösterilebilir?

7.    Fatih Sultan Mehmed'in Ortodoks Kilisesi'nin varlığını devam ettirmesinin nedenleri nelerdir?

8.    Kırım'ın Osmanlı Devleti'nin kontrolü altına alınmasının önemi nedir?

9. İlmiye sınıfının taşra ve merkez teşkilatı görevlileri hangileridir?

10. Padişahların mahlasları hangileridir?

11. Osmanlı’nın İstanbul fethi için yaptığı hazırlıklar nelerdlr?

12. Bizans’ın Osmanlı’ya karşı İstanbul savunması için aldığı önlemler nelerdir?

13.Fatih Sultan Mehmed'in, Bizans İmparatorlu-ğu'nun tekrar kurulmasını önlemek için nerelri fethetmiştir?

 

C. Aşağıdaki cümlelerin başına doğruysa (D); yanlışsa (Y) yazınız.

 

1. (       ) Fatih Sultan Mehmed döneminde Venediklilere imtiyaz verilmesinin nedeni Haçlı birliğini baltalamak ve ticareti geliştirmektir.

2. (       ) Cem Sultan olayı ile Osmanlı Devleti dağılma sürecine girmiştir.

3. (       ) İstanbul'un fethiyle 1058 yıllık Doğu Roma İmparatorluğu Roma  imparatorluğu tarihe karıştı.

4. (      ) Kapitülasyonların verilme nedenlerinden biri de Akdeniz limanlarına canlılık kazandırmaktır.

5. (     ) Otlukbeli Savaşı Osmanlılarla Akkoyunlular arasında yapılmıştır.

6.(      ) Osmanlı’da ilk altın parayı Orhan Bey bastırmıştır.

7. (      ) Semerkant’ta rasathane kuran ilim insanı Akşemseddin’dir.

8. (    ) Mimar Sinan’ın ustalık eseri Süleymaniye camii’dir.

9.(      ) Yoksullara yiyecek dağıtılan yer imarethanedir.

10. (      ) Defterdar ilmiye sınıfında yer almaktadır.

11. (     ) Güzel yazı sanatına Çinicilik denir.

12. (      ) Davud-i Kayseri Osmanlı’da görevlendirilen ilk müderristir.

13. (      ) Divan-ı Hikmet’i Pir Sultan abdal yazmıştır.

14.(      )  Hacı Bektaş Veli’nin ünlü eseri Makalat’tır.

15.(      ) “ Yine gel, yine gel, her ne olursan ol yine gel” diyen ünlü düşünür Mevlana’dır.

16. (     )Anadolu’da Osmanlı’nın da kuruluşun etki eden esnaf örgütü Ahilik teşkilatı’dır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ROMA TARİHİ -56 Macrinus ve Diadumenianus (217-218)

·         Marcus Opellius Macrinus  (217-218)

·         İlk dönemleri: Severus Hanedanı mensubu değildir.

Marcus Opellius Macrinus

·         164 veya 165’te Kuzey Afrika’da Mauretania’daki Caesarea’da doğdu. Mauretania kökenli ilk imparatordur. Ancak ilk dönemleri pek bilinmemektedir.  Aldığı iyi eğitimin sonunda bir hukukçu olarak görev yapmıştı. Caracalla döneminde praetorian preafectus’luguna kadar yükselir. Caracalla ile birlikte 216’daki Parth seferine de katılsa da pek varlık göstermez.

·         Caracalla’yı öldürmesi ve başa geçişi: Macrinus, Edessa’dan Carrhai’ya yolculuğu sırasında Martialis adlı bir subayına Caracalla’yı öldürterek kendisini imparator ilân etmiş ve Parthlarla savaşa devam etmeyi uygun gördü.

·         Partlarla mücadelesi: Ancak Macrinus, savaşlarda başarılı olamamış Nisibis (Nusaybin) yakınında Parthlar tarafından yenilgiye uğratıldı ve Parth kralı V. Artabanus’a(213-224) ödediği fidye karşılığında barış yaptı.

Parth kralı V. Artabanus'un sikkesi

·         Seçtiği veliaht ve öldürülmesi: Macrinus, oğlu Diadurnenianus’a caesar unvanından sonra augustus unvanı bahşederek onu yönetime ortak etti. Ancak bu sırada Iulia Domna’nın kızkardeşi lulia Maesa’nın 14 yaşındaki torunu Elagabalus (Varius Avitus), Emesa yakınındaki Raphanaea’daki III. Gallica lejyonu karargâhında askerler tarafından imparator ilân edildi. Elagabalus’un Caracalla’nın oğlu olduğu söylentisi, onun pozisyonunu daha da kuvvetlendirdi. Macrinus, oğlu Diadumenianus’u halef olarak ilân etmiş olsa da Elagabalus’un Roma tahtına geçebileceği düşüncesiyle ve hayatının tehlikede olduğu endişesiyle Antiokheia’ya kaçmak zorunda kaldı. 218’de yapılan savaşta Macrinus Antiokheia civarında muhaliflerinin ordusuna yenildi ve öldürüldü. Parthia’ya kaçan oğlu Diadumenianus da öldürüldü. Macrinus’un iktidarıyla kesintiye uğrayan Severus Hanedanı, Diadumenianus, Elagabalus ve Severus Alexander ile devam edecektir. 

Gariplikleri ile ünlü sonraki imparator Elagabalus (Bknz Elagabalus )

·         Marcus Opellius Diadumenianus ( 217-218)

·         Marcus Opellius Diadumenianus, Macrinus’un oğlu olup Dokuz yaşındayken caesar ardından augustus unvanı da almıştı. Babasının ölümünden sonra hak iddiasının önüne geçmek için yakalanarak öldürüldü. 

ROMA TARİHİ -55 Caracalla (198-211-217) /Geta (209-211)

 

 

·         Caracalla (Marcus Aurelius Antoninus, 198-211-217) ve Geta (209-211)

·         Caracalla’nın ilk dönemleri ve adı:   Caracalla, Septimius Severus ile lulia Domna’nın iki oğlundan büyük olanıdır. Asıl adı Iulianus Bassianus idi. Babası tarafından kendisine caesar unvanı verilerek ismi Marcus Aurelius Antoninus’a (önceki imparatorlardan (Bknz)Marcus Aurelius ile yakınlık kurulmak istendiği için) çevrilmişti.  Resmi adı Marcus Aurelius Antoninus olsa da Caracalla olarak tanınır. Caracalla Roma’da kullanılan bir pelerin olup onu sık sık giydiği için bu lakap verilmişti.

Caracalla (Marcus Aurelius Antoninus, 198-211-217)/sağdaki heykelden yola çıkarak yapılan canlandırması

·         İki Halef: Septimius Severus iki oğlunu da halefi olarak hazırlamıştı. Parth savaşından sonra 198’de Caracalla’ya augustus unvanı vererek, onu imparatorluğun yönetimine ortak etmişti. Severus daha sonra Geta’ya da augustus unvanı vermişti.

Geta (209-211)

·         İkili yönetim-çatışmaları-imparatorluğun bölünme amacı ve Geta’nın öldürülmesi: Septimius Severus’un ölümünden sonra Caracalla ve Geta Roma impratorluğu’nun başına geçti. Ancak Caracalla tek başına imparator kalmak istediğinden kardeşi Geta’yı ortadan kaldırmak ister. Britannia seferindeyken babalarının ölmesi üzerine Caracalla ve Geta Britannia’da kalmak istemeyip ve Roma’ya dönerler. Kardeşler Palatinus Tepesi’ndeki saraya yerleştilerse de saraya girişleri ayrı yapılarak birbirlerini görmeleri engellendi.  İki kardeş imparatorluğun ikiye bölünmesi bile düşünürler. Caracalla, Avrupa ve Kuzeybatı Afrika’nın idaresini, Geta’da Asya ve Mısır’ın idaresini alacaktı. Ancak anneleri Iulia Domna’nın itirazı üzerine bu plan uygulanmadı. Daha sonra Caracalla, subaylarına kardeşi Geta’yı annesini önünde öldürttü. Caracalla, Geta’nın kendisini öldürmek istediğini ve bu nedenle de onu öldürtmek zorunda kaldığını söyler.

Caracalla kardeşi Geta'yı anneleri Iulia Domna'nın yanında öldürür.

·         Alamanni  (Allaman) ve Part seferi :

·         Caracalla, 213’te ilk aylarında German sınırına gidip Roma’nın düşmanları olan Allamanlara (Alamanni) karşı savaştı ve onları Main Irmağı civarında yener. Bu nedenle kendisine Germanicus Maximus unvanı verdi.

Alamanni'ler ve diğer German topluluklar

·         214’te baharında Caracalla Dacia (Romanya) ve Trakia üzerinden Anadolu’ya geldi. Troia ve Pergamon’a uğradıktan sonra Nikomedeia’da kışın kalır. 215’te Parthları kesin yenilgiye uğratmak için Antiokheia’ya(Antakya) gider, oradan Aleksandreia’ya geçti. Nedeni belli olmayan Alekasandreia katliamı ile yaklaşık yirmi bin kişi öldürüldü.

·         Ölümü: 216’da Parth seferi ile Parth kentleri ele geçirilerek yakılıp yıkıldı. Daha Sonra Caracalla, Edessa’ya çekilir. Edessa’da (Urfa) ertesi yıl çıkacağı Parth seferinin planlarını yaparken 217’deKarrhai’daki (Harran) Ay Tanrısı Men’in Tapınagı’nı ziyaret için yola çıkan Caracalla Martialis adlı bir praetor muhafızı tarafından öldürüldü.

Parth (Part) ülkesi

ŞAİR SULTANLAR- OSMANLI’DA ŞEHİR PLANLAMASI-OSMANLI MİMARİ ANLAYIŞI-OSMANLI EL SANATLARI

 

·         4. ÜNİTE: BEYLİKTEN DEVLETE OSMANLI MEDENİYET

·         ŞAİR SULTANLAR

·         Osmanlı padişahlarının bazıları iyi birer devlet yöneticisi olmalarının yanı sıra sanat ve edebiyat konusunda da kendilerini oldukça geliştirmişlerdi.

·          İyi bir eğitimden geçen Osmanlı şehzadeleri ve sultanları, genelde müzik ve şiire ilgi gösterdiler. Bir kısmı da divan tertip edecek kadar şairlik vasıflarını ön plana çıkardı.

 

·         Fatih Sultan Mehmet: Osmanlı padişahlarından Fatih Sultan Mehmet, güzel sanatların çeşitli dallarıyla ilgilendi. Özellikle resme, şiire ve müziğe büyük önem verdi. Fatih, genelde Avnî mahlasıyla şiirler yazdı.

Resim-1: Fatih Sultan Mehmet

·         II. Bayezid:  Adlî mahlasıyla şiirler yazan ve bir “Divân” tertip eden II. Bayezid, Türkçenin Çağatay lehçesini ve Uygur harflerini de bilirdi. II. Bayezid, dinî ve tasavvuf içerikli şiirlerinde oldukça coşkulu ve samimidir.

Resim-2:II. Bayezid

·         Yavuz Sultan Selim Farsça divanı vardır. Selimi mahlası ile yazdığı şiirlerinde coşku ön plandadır.

Resim-3:Yavuz Sultan Selim'in bir şiiri

·         Kanuni Sultan Süleyman: Osmanlı padişahları arasında en çok şiir yazan padişahtır. Kanuni, şiirlerinde Muhibbî mahlasını kullanmıştır.

Resim-4:Muhibbi'nin yazdığı şiirden bir bölüm "halk içinde muteber bir nesne yok devlet gibi/ olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi"

Şema-1: Padişahların mahlasları

·         OSMANLI’DA ZANAAT, SANAT VE KÜLTÜR FAALİYETLER

·         OSMANLI’DA ŞEHİR PLANLAMASI

·         XIV-XVI. yüzyıllar arasında Anadolu ve Rumeli’de hâkimiyet kuran Osmanlı, daha önceki Türk İslam devletlerinde olduğu gibi imar faaliyetlerine büyük önem verdi.

·         Osmanlı şehir kültürü, birbirinden çok farklı, etnik, dinî ve ekonomik yapılar üzerine tesis edildi.

·         Osmanlı Devleti öncelikle, Türkiye Selçuklularının şehir mirası üzerinde gelişti. Sonraki dönemlerde ise şehirlere kendi kültürünü yansıttı. Osmanlı Devleti’nde, şehir planlamacılığı ticari faaliyetlerin yoğunlaştığı güzergâhlar üzerinde kuruldu. Bu özellik ekonomik örgütlenmeyi etkiledi.

Harita-1: Fatih döneminde Osmanlı

·         Osmanlı şehirleri genelde iki parçalı işlevsel alana sahipti.

·         Birincisi çarşı denilen yerleşim yerleri (iş sahası), İkincisi ise konut alanlarını içeren mahallelerdir.

1.       Merkezde, çarşı denilen bölgelerde ekonomik, dinî, kültürel çeşitli faaliyetler yapılmaktaydı. Öyle ki çarşı konumunun belirlenmesinde kale veya şehir surları, önemli yollar ve önemli kültürel alanlara yakınlık belirleyici rol oynardı.

Şema-2: Osmanlı'da bazı mimari yapılar

Osmanlı Devleti’nde; cami, bedesten ve imaret klasik dönem Osmanlı şehir planına hâkim unsurlardı. Şehrin asıl merkezini bedestenler oluşturmaktaydı. Bedestenlerin etrafında ise hanlar bulunmaktaydı. Hanlar sadece geceleme ihtiyacını karşılayan yerler değil, aynı zamanda ticari işlevi de olan yapılardı. Şehirlerde sağlık, eğitim, kültürel hizmetleri sunan külliyeler de bulunurdu. Osmanlı şehir merkezlerinde bulunan büyük camiler genelde külliye ile bağlantılıydı. Osmanlı şehirlerinin önemli yapılarından biri de imarethanelerdi. Yoksullara, medrese öğrencilerine, tekkelerde kalanlara, yolculara yemek dağıtmak üzere kurulmuşlardı.

Resim-5:Bedesten

2.       Osmanlı şehirlerinin fiziki yapısının ikinci kısmını ise mahalleler meydana getirirdi. Şehirsel alanın büyük bir kısmı mahallelerden oluşmaktaydı. Mahalle fiziki olmaktan çok sosyal bir birimdi. Mahalleler evlerden meydana gelirdi. Türk evleri genelde çok katlı değildi. Bu evlerin birinci katı taştan yapılmış olup, hizmet katı konumundaydı.

a.       Bu katta; depo, çamaşır yıkama yeri, tuvalet ve mutfak yer alırdı.

b.      Evin üst katı ise oturma alanı olarak kullanılan odalardan ibaretti.

c.       Odalar arasında eyvan denilen bir bölüm yer almaktaydı. Eyvan ve odalar sofaya veya hayata (avluya) açılmaktaydı.

Resim-6:Eski Antakya evlerinden bir örnek

Konut alanlarının ötesinde şehir halkına rahatsızlık veren endüstriyel faaliyetler ile kırsal kesimle bağlantısı olan zanaatkârlar yer alırdı. Bunları; dericiler, boyacılar, kesimhaneler, kasaplar, demirciler, çilingirler, bakırcılar, çömlekçiler, saraçlar, gıda maddesi satıcıları şeklinde sıralamak mümkündü. Şehre yeni gelenler, sanayide çalışanlar genelde bu alanda yaşardı

OSMANLI MİMARİ ANLAYIŞI           

·         Erken Dönem: Osmanlı mimarisinin temel ögesini külliyeler, külliyelerin ana unsurunu ise camiler oluşturmaktaydı. Osmanlı mimari anlayışında farklı planlarda yapılan çok sayıda cami ön plana çıktı. Osmanlı Erken Dönemi’ne ait ilk eserler genelde İznik, Bursa ve Edirne’de yapıldı.

·         Klasik Dönem: Klasik Dönem’e geçiş İstanbul’un Fethi’yle başladı. Osmanlı Devleti, bu dönemde siyasi alanda ulaştığı başarıları sanata da yansıttı. Bu döneme aynı zamanda “Büyük Külliyeler Devri” de denilmektedir. Nitekim bu dönemde inşa edilen Fatih, II. Bayezid ve Süleymaniye külliyeleri ile başkent İstanbul adeta yeni bir kimliğe büründü.

 

·         Mimar Sinan:

·         Osmanlı Devleti’nde, XVI. yüzyılda yetişmiş en büyük mimari ustası Mimar Sinan’dır. Mimar Sinan ilk olarak Yavuz Dönemi’nde Osmanlı ordusuna katıldı. Kanuni Dönemi’nde, devletin tüm inşaat işlerinden sorumlu mimarbaşı olarak görevlendirildi. Bu görevini II. Selim ve III. Murat dönemlerinde de devam ettirdi. Dört yüzden fazla eseri mevcuttur. . Mimarbaşı Sinan, eserlerini inşa ederken dönemin en büyük hattatlarından, nakkaşlarından, oymacılarından ve çinicilerinden faydalandı.

Resim-7:Mimar Sinan

·         En önemli eserleri:

1.       Mimar Sinan, çıraklık eserim dediği “Şehzade Camisini”

2.       Kalfalık eseri olan “Süleymaniye Camisini” ardından

3.       Ustalık eseri olan Edirne “Selimiye Camisini” inşa ederek sanatının zirvesine ulaştı.

Resim-8:Selimiye Cami

 

·         OSMANLI EL SANATLARI

·         Osmanlı Erken ve Klasik Dönemi’nde mimari dışında ahşap ve taş işlemeciliği, dokumacılık, çinicilik ve hat sanatı da önemli gelişme gösterdi. Bu sanat dalları ve özellikleri genel olarak şunlardır:

1.       Ahşap işlemeciliği

·         Ağaç ve yan ürünlerinin işlemeye elverişli yapısından dolayı ahşap işlemeciliği, kapı ve pencere kapaklarında, bilhassa minberlerde yaygın bir kullanım alanı buldu.

·         Taşa uygulanan bütün teknikler ahşaba da uygulanmış olup daha kolay işlenebildiği için ahşap taştan daha zengin bezeme tekniklerine sahipti.

·         Ahşap işçiliğiyle uğraşan sanatkârlara “neccar” denilirdi. Ahşap işçiliğinde en çok kullanılan malzeme sedir, ceviz, kestane, elma, armut, abanoz, şimşir, gül, kiraz ağaçlarıdır. Kesildikten sonra su havuzlarında bekletilen ağaçlar öz suyundan tamamen arındırılıp kurtlanmaya karşı kireç kaymağıyla terbiye edilirdi. Ağaç, neme karşı dayanıklı hâle getirilmesi için bezir yağı vb. yağlarla doyurularak işlendikten sonra sandal yağı gibi koruyucularla beslenip cilalanırdı.

Resim-9:Ahşap işlemeciliğine örnek

2.       Kakmacılık

·         Ağaç üzerinde veya diğer ahşap bir malzemede, mobilyada belirlenmiş desen ve çizimlere göre oyulmuş yuvalara gümüş sedef vb. süs maddeleri yerleştirilerek yapılan süsleme sanatına ise “kakmacılık” denir.

Resim-10:Kakmacılık'a örnek

3.       Taş işlemeciliği

·         Türk mimarisinin temel unsurlarından biridir. Devrine göre şehir ve kasabalarda taş işlemeciliği ile yapılan eserler; dinî (cami, mescit, tekke, türbe), eğitim (medrese, mektep), sağlık (darüşşifa, bimarhane) şeklinde gruplandırılabilir.

Resim-11:Taş işlemeciliğine örnek

 

4.       Dokumacılık

·         Dokumacılık; pamuk, keten, kadife, ipek, yün vb. malzemenin elde edilmesinden kullanıma hazır hâle gelene kadar (kumaş, halı, kilim vs.) geçirdiği sürecin tamamına verilen addır.

·         İpek kumaşlar, Osmanlı törenlerinde ve yüksek sınıf kültüründe, sosyal konum belirleyicisi olarak önemli bir yere sahipti. Türk tarihinin en eski dönemlerinden itibaren dokumacılık sektörünün en önemli kolu ise kilim ve halıcılıktır.

·         Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan kilim ve halı işlemeciliği çeşitli dönemlerde farklı üslup ve tarzda hayat bulmuştu. Anadolu insanı duygu ve düşüncelerini kilim ve halılara işlemişti.

·         XIV. yüzyılda Türk kilim ve halılarında genelde geometrik motifler ve kûfi yazılı kenar şeritleri yanında stilize hayvan figürleri de motif olarak kullanıldı. Daha sonra ise hayvan figürlerinin yerini baklava motifleri ve soyut bitkisel motifler aldı.

5.       Çinicilik

·         Çinicilik, kil topraktan yapılan levhaların genellikle çiçek resimleriyle bezenip fırında pişirilmesi sanatıdır. Çini sanatında, İznik ve Kütahya, Osmanlı Devleti’nin en önemli çini ve seramik merkezleri idi

·         Osmanlı çini ustaları başta camiler olmak üzere birçok askerî yapıları, sarayları, konakları ve türbeleri çinilerle bezediler.

·         Çinilerde genelde Türk mavisi, domates kırmızısı, mor, sarı ve yeşil gibi renkler kullanıldı. Çinilerle bezenmiş Osmanlı eserleri arasında Bursa’daki Yeşil Cami ve Yeşil Türbe; Topkapı Sarayı ve İstanbul’un birçok camileri -özellikle Sultan Ahmet Cami- Osmanlı çiniciliğinin en güzel örnekleri arasında gösterilebilir.

Resim-12:Sultan Ahmet cami ve çinicilik

 

6.       Hat Sanatı

·         Yazı veya çizgi anlamına gelen “hat”, güzel yazı yazma sanatıdır. Hat sanatı ile uğraşanlara ise “hattat” denilir. Türk kültür hayatına İslamiyet’in kabulünden sonra girmiş olan hat sanatı asıl gelişimini Osmanlı Dönemi’nde gösterdi

·         XVI. yüzyılda yetişen en önemli hattatlardan biri olan Amasyalı Şeyh Hamdullah, XVI. yüzyılın ünlü hattatı ise Ahmet Karahisari’dir.

 ETKİNLİK/ÖDEV

1.       Mimar Sinan’ın çıraklık, kalfalık ve ustalık eserleri hangileridir?

2.      Şair Sultanlardan aşağıdaki padişahların şiirlerinde kullandıkları mahlaslar nedir?

a)      Fatih Sultan Mehmet:

b)      II. Bayezid:  

c)       Yavuz Sultan Selim :

d)      Kanuni Sultan Süleyman:

3.       Osmanlı’da külliyeler daha çok hangi şehirlerde yapılmaktadır?

4.       Ağaç üzerinde veya diğer ahşap bir malzemede, mobilyada belirlenmiş desen ve çizimlere göre oyulmuş yuvalara gümüş sedef vb. süs maddeleri yerleştirilerek yapılan süsleme sanatına ise “……………………………..” denir.

5.       Çinicilik el sanatı nedeniyle Avrupalıların Mavi Cami olarak adlandırdıkları cami ……………………………………’dir.

6.       Güzel yazı sanatına ……………………………… sanatı denir.

7.       Yazılıya hazırlık amacıyla sayfa 114’teki Ölçme ve Değerlendirme (B.,C.,Ç. ve D.etkinlikleri)’yi yapınız.