BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ TARİHİ-19- SULTAN BERKYARUK DÖNEMİ 3 (1093-1104)

 İLK HAÇLI SEFERİ VE BERKYARUK MUHAMMED TAPAR SAVAŞLARI

İlk Haçlı Seferi Başlıyor

Berkyaruk döneminin en önemli olaylarından biri de hiç şüphesiz Haçlım Seferleri’nin başlamasıdır. İlk sefer olan I. Haçlı Seferi’nde Haçlıların Antakya’ya kadar ilerlemiş ve kenti kuşatmışlardı. Musul Emiri Kürbağa, sultandan aldığı emirle Haçlıları durdurmakla görevlendirmişti. Ancak Firuz (Feyruz?)  adlı birinin ihaneti ile Haçlılar Antakya’yı ele geçirdiler(1098). Musul Emiri Kürbağa emrindeki kuvvetler, Suriye Selçuklu melik ve emirleri arasındaki anlaşmazlık ve geçimsizlikten dolayı Antakya ve Urfa’yı ele geçirip Kudüs’e ulaşmışlardı. Musul Emiri Kürbağa ise Musul’a çekilmek zorunda kaldı(1099).

Selçukluları en çok uğraştıran olaylardan Haçlı Seferleridir

Berkyaruk ve Muhammed Tapar mücadelesi

Sultan Berkyaruk’un Maveraünnehir’de devlet işlerini düzenledikten sonra kardeşi olan Muhammed Tapar’a Gence ve çevresinin valiliğini vermişti. Muhammed Tapar, veziri  Müeyyidülmülk tarafından teşvik edilerek sultanlık iddiasında bulundu. Muhammed Tapar, Azerbaycan’ı ele geçirdikten sonra Rey’e hâkim olmuştu(1099). Berkyaruk, kendi emirlerinden ve askerlerin önemli kısmının Muhammed’in tarafına geçmesi üzerine Huzistan’a çekilmek zorunda kaldı.

Birinci Savaş: Berkyaruk’un Irak’ta bulunan Selçuklu emirlerinin kendi tarafına geçmesi üzerine ordu toplamasına rağmen Muhammed’e yenildi. Emrinde elli civarında kişi kalan Berkyaruk, kendisi tarafından tarafından Horasan melikliğine getirdiği kardeşi Sencer’in yanına gitse de Sencer, diğer kardeşi Muhammed’in tarafını tuttu(1099). Muhammed’in tarafını tutan Bağdan şahnesi Sa’düddevle Gevherayn’in isteği ile hutbe Muhammed adına okundu.

İkinci Savaş: Berkyaruk bu sefer Huzistan’a giderek burada yeni bir kuvvet oluşturarak Hemedan’da Nihavend yakınlarında iki ordu karşılaşmış bu seferki savaşı Berkyaruk kazanmış Muhammed Tapar da kardeşi Horasan Meliki Sencer’in yanına gitmişti(1101). Berkyaruk, daha önce annesi Zübeyde Hatun’u öldürten savaşta esir ettiği Nizamülmülk’ün hırslı oğlu Müeyyidülmülk’ü boğdurdu.

Üçüncü Savaş: Berkyaruk’un emrinde yüzbin kişilik kuvvetle Bağdat’ta kendi adına hutbe okutmuş ancak muhtemelen mali nedenlerden dolayı askerlere gerekli ödemeleri yapmadığından askerler ondan ayrılmaya başlamışlardı. Bu nedenle Berkyaruk, Bağdat’ta çekilip Huzistan’a gitmek zorunda kaldı. Berkyaruk ile Muhammed Tapar, Rûdrâver’de karşı karşıya gelseler de halife Ebu’l Abbas el-Mustazhir Billah(1094-1118)’in araya girmesiyle iki kardeş aralarında anlaştılar(1101).Bu yapılan antlaşmaya göre;

a)       İki kardeşten Berkyaruk “sultan”, kardeşi Muhammed Tapar “melik” olarak tanınacaktı.

b)      Muhammed Tapar; Erran,Azerbaycan, Diyarbakır, el Cezire, ve Musul’a egemen olacaktı.

c)       Berkyaruk ise Büyük Selçuklu topraklarının diğer yerlerinde hüküm sürecekti.

Dördüncü Savaş: Muhammed Tapar birkaç ay sonra tekrar sultan olma iddiasıyla hükümdarlık alameti olarak “nevbet” çaldırarak sultanlığını ilan etmesi üzerine Sultan Berkyaruk, onun üzerine yürümüş Rey’de yapılan savaşı Berkyaruk kazanmış ancak Muhammed Tapar İsfahan’a çekilmişti. Berkyaruk kardeşini dokuz ay kuşatsa da Muhammed Tapar İsfahan’dan Azerbaycan’a kaçmayı başardı(1102).

Beşinci  Savaş: Azerbaycan’da  güçlü bir ordu kuran Muhammed Tapar yeniden kardeşi Berkyaruk’un karşısına çıkmış; Hoy şehri civarında yapılan savaşta (1103) Muhammed Tapar mağlup olarak yine kaçmıştı. Bu sıralarda Berkyaruk hastalanmış kardeşine yine anlaşma teklif etmişti: Bu antlaşmaya göre(1104);

a)       Muhammed Tapar’ın egemenliğinde olan Azerbaycan, Diyarbakır, el Cezire, Musul ve Suriye’de “sultan” olarak tanınacak ve beş nevbet çaldırabilecekti..

b)      Berkyaruk ise Rey, Cibal, Taberistan, Fars, Huzistan, Bağdat ve Hicaz’da “sultan” olarak tanınacaktı.

c)       Kardeşlerden Sencer’in melikliği Horasan’da tanınacaktı.

Kardeşlerin yaptığı anlaşmaya göre, Büyük Selçuklu devleti iki kısma ayrılmış; Horasan meliki Sencer, Muhammed adına hutbe okuyarak onun sultanlığını kabul etti. Bağdat’ta hutbenin Berkyaruk adına okunması Berkyaruk’a üstünlük sağlasa da bu uzun sürmemişti. Berkyaruk’un yaklaşık on iki yıl süren saltanatı hep iç isyanlarla geçmiş, taht kavgalarını bertaraf etmeye çalışarak sürmüştü. Berkyaruk 1104’te verem hastalığından ölmeden hemen önce emirlerine beş yaşındaki oğlu Melikşah’ı veliaht ona da Emir Ayaz’ı da atabeg ilan etmişti. Yirmi beş yaşında vefat eden Berkyaruk’un yerine oğlu Melikşah geçti(1104).

Berkyaruk, sultan kabul edilse de iki kardeş defalarca savaştı

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ TARİHİ-18- SULTAN BERKYARUK DÖNEMİ 2(1093-1104)

 

Arslan Argun’un Sultan Olma İddiası

Berkyaruk’un ülkenin batı taraflarında kardeşi Mahmud ve Suriye Selçuklu Meliki Tutuş’la yaptığı saltanat mücadelesinden sonra amcası Alp Arslan’ın oğlu Arslan Argun da bağımsızlığını ilan etmişti. Arslan Argun, kardeşi Melikşah’ın vefatından sonra Nişabur’a hakim olmak istediyse de şehir halkı bu duruma izin vermeyince Merv’e yöneldi. Merv şıhnesi (askeri valisi) Kudan, şehir kapılarını ona açınca emri altına bir çok asker toplandı. Nizamülmülk’ün oğlu Fahrülmülk’ün elinden Belh’i aldı. Daha sonra Tirmiz başta olmak üzere hemen hemen bütün Horasan’a egemen olarak Berkyaruk ve onun veziri Müeyyidülmülk’e mektuplar yazarak atası olan Çağrı Bey’in topraklarının kendisine verilmesini istedi. Berkyaruk, ülkesinin batısındaki gailelerle uğraştığından ona cevap vermeyerek onun biatını kabul etmiş göründü.

  Alp Arslan’ın oğlu Arslan Argun

 Berkyaruk, Tutuş ve Mahmut’un iddiasını geçersiz kıldıktan sonra Arslan Argun’un meselesini çözmeye girişti. Arslan Argun’un üzerine diğer amcası Börü Bars’ı gönderdi; Börü Bars, emrinde Çağrı Bey’in kumandanı Yağız’ın oğlu Mesut  ve Altuntaş olduğu halde onların çabalarıyla Arslan Argun’u mağlubiyete uğrattı. Argun Belh’e çekilirken, Böri de Herat’ta kışlamaya karar verdi.Ancak, Altuntaş’ın kıskançlıktan dolayı askerler arasında itibarlı olan Emir Mesut ve oğlunu öldürtmesi Börü Bars’ın zayıflamasına neden oldu. Bu durumdan faydalanan Arslan Argun, Merv’i yakıp yıkınca Börü Bars, kardeşinin üzerine yürüdü, ancak yenilerek esir düştü. Daha sonra Arslan Argun kardeşini Tirmiz kalesine hapsedip orada boğdurdu(1095). Bu gelişmeler üzerine Arslan Argun bütün Horasan bölgesine egemen oldu. Ancak sert karakterli olan Arslan Argun’un Merv’deki sarayında bir kölesi tarafından hançerlenerek öldürülmesi (1097) üzerine Arslan Argun’un oğlu yedi yaşındaki oğlu Alp Argun  (veya Key Argun)’u geçirdilerse de Berkyaruk’un Horasan’a girmesi üzerine Arslan Argun’un askerleri huzura çıkıp Berkyaruk’tan af dilediler. Berkyaruk da amcasının oğlu olan Alp Argun’u affedip Hamedan’ın dirlik gelirlerini bağışlayıp onun iyi eğitim almasını sağladı. Berkyaruk, Horasan’ın idaresini küçük kardeşi Sencer’e bıraktı.

Berkyaruk dönemi başında Selçuklular

Berkyaruk Dönemi Karahanlılarla İlişkiler

Karahanlılar Tamgaç Buğra Kara Hakan’dan itibarek Doğu ve Batı olarak ikiye ayrıldılar. Doğu Karahanlıların Karahitayları mağlubiyete uğratmaları Karahitay saldırılarını ertelemişti. Berkyaruk döneminde daha çok Batı Karahanlılar ile siyasi ilişkiler kurulmuştu.

Sultan Beryaruk bütün Maveraünnehir’e egemen olduktan sonra Karahanlılar da Selçuklulara tekrar bağlılık arz ettiler. Berkyaruk,Batı  Karahanlılarda Kılıç Tamgaç Han Mesut’un üç halefini ard hükümdar ilan etmişti: Bunlardan birincisi Buğra Han Süleyman Süleyman Tegin b. Davût ilk başa geçirilen kağandı. Süleyman Tegin, Berkyaruk’un kız kardeşiyle evli olup Selçuklular arasında yaşıyordu.  Süleyman Tegin’in vefatıyla Tamgaç Han Ebu’l Kasım I. Mahmut (1097-1099) başa geçirildi. Üçüncü başa geçirdiği Karahanlı hanı Togan Han Kadır Han Cebrail b. Ömer(Harun Tegin)’dir. Harun Tegin, Selçuklu melikleri arasındaki taht kavgalarından yararlanarak Horasan’ı ele geçirmeye çalışınca Sencer tarafından öldürüldü(1102).

Bu sıralarda Berkyaruk’un amcaoğullarından Muhammed b. Süleyman b. Çağrı Bey, Gaznelilerin desteği ile isyan etse de isyanı Sencer tarafından bastırıldı. Böylece Sultan Beryaruk, bütün Büyük Selçuklu topraklarında egemenlik sağlamış oldu.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ TARİHİ-17- SULTAN BERKYARUK DÖNEMİ (1093-1104)

SULTAN BERKYARUK DÖNEMİ (1093-1104) 

Terken Hatun’un oğlu Mahmut’u sultan ilan etmesi, Mahmut’un sultanlığı (25 Kasım1092-1 Ocak 1093) ve Berkyaruk’un Sultanlığı alması(1093): 

Çift başlı kartal, doğu ve batı hükümdarlığını sembolize eder ki bu Selçukluların bayrağı da olmuştur.

 Suriye Meliki Tutuş’un İsyanı(1094): Melikşah’ın hanımı Terken Hatun bu sefer, Suriye meliki Tutuş’u İsfahan’a davet ettiği sırada Tutuş zaten Suriye’de sultanlığını ilan etmişti. Tutuş, bu davet üzerine Urfa valisi Bozan ile Halep valisi Aksungur’un desteğini alarak İsfahan’a gitmek üzere Azerbaycan’a doğru yola çıktı. Ancak bu iki valinin Berkyaruk tarafına geçmesi zaten güçlü olan Berkyaruk kuvvetlerinin daha güçlenmesine neden olmuş, Tutuş ise Suriye’ye çekilmek zorunda kalmıştı. 

Büyük selçuklu sınırları ve başkentleri

   

 Melik Tutuş, sultanlık iddiasından vazgeçmemiş kendisine ihanet eden Aksungur ve Bozan emirleri 1094’te ortadan kaldırdıktan sonra Azerbaycan’a Ahlât üzerinden geçmiş ve Hamedan’a doğru Terken Hatun’un kuvvetleriyle birleşmek üzere hareket etmişti. Ancak, Terken Hatun İsfahan’da hastalanarak vefat etmişti. 

 Nusaybin taraflarında bulunan Berkyaruk, Tutuş’un ilerlediğini a İsfahan’a doğru yürümüş ancak yanında bin kişilik bir kuvvetin olduğunu öğrenen Tutuş, yeğeninin kuvvetlerinin mağlup edince Abbasi hilafetinin merkezinde bu defa hutbe Tutuş adına okunmuştu. Süratle İsfahan’a ulaşan Berkyaruk, burada bulunan ve annesi Terken Hatun tarafından sultan ilan kardeşi olan Mahmut’u tutuklatmış ve gözlerine mil çektirmek istemesine emirler karşı çıkmıştı. 

    

    Büyük Selçuklu tahtında bir süre oturan Melik Mahmut, çiçek hastalığından vefat etmesi (1094), Berkyaruk’un durumunu güçlendirmişti. Berkyaruk, artık amcası Melik Tutuş’un üzerine yürümeye karar verdi. Emrinde otuz bin askere karşı Tutuş’un emrinde on beş bin asker bulunuyordu. Tutuş’un asker ve emirlere kaba davranması ve Berkyaruk’un ordusundaki sultan Melikşah’a ait sancağının açılması üzerine, savaşı Tutuş kaybetmiş ve bu savaşta hayatını kaybetmişti. Melik Tutuş’un vefatına rağmen Suriye Selçuklu devleti bir süre daha varlığını devam ettirecek ve Sultan Beryaruk, amcaoğullarının yönetimini kendine bağlı olma kaydıyla kabul etmişti. Melik Tutuş’un oğlu Rıdvan, Halep meliki olmuş; Tutuş’un diğer oğlu Dukak ise Dımaşk (Şam) meliki olarak hüküm sürmüş böylece Suriye Selçukluları iki melikliğe bölünmüştü. Suriye Selçukluları, Atabey Tuğtekin’in bu devlete son verdiği 1117’ye kadar varlığını devam ettirmişlerdi.

JUPİTER’İN UYDULARI-1- Jüpiter'in İç Uyduları

 

·         Bilindiği gibi gök cisimlerine antik çağ özellikle Roma ve Yunan mitolojisine dayanır.

·         Jüpiter en büyük gezegen olduğu için Romalıların en önemli ve kudretli  tanrısı olan Jüpiter (Yunanlılarda Zeus ) adı verimişti.

Jüpiter'in 79 uydusu vardır.

·         Halk rasında Jüpiter’in bilinen adı Erendiz veya Müşteri’dir.

·         Güneş Sistemindeki en büyük gezegen olan Jüpiter’in  bilinen 79 adet uydusu vardı. Bu uydular yörüngeleriyle fiziksel özellikleri bakımından çeşitlilik göstermektedir. Jüpiter’in bazı  uydularına mitolojik isimler verilirken yeni keşfedilen uydulara geçici isimler verilmiş ancak sonraki dönemlerde mitolojik isimler verilmesi beklenmektedir. Bu isimlerde genellikle Zeus’un önce eşleri veya sevgililerinin adları verilmişken sonraki süreçlerde mitolojide Zeus’un çevresinde yer alan kişilerin adları da verilmeye başlanmıştır.

·         Adlarını mitolojiden alan kahramanlarımızın bazıları  mitolojide önem arz ederken bazıları ise mitolojide silik kaldıklarını da görüyoruz.

Roma mitolojisinde Zeus’un karşılığı olan Jupiter’in  uyduları genellikle üç sınıfta incelenir:

·         İç Uydular: Bunlar, Jüpiter’e en yakın uydulardır ve Amalthea grubu olarak da bilinirler. Bu iç uydular Metis, Adrasteia, Amalthea ve Thebe‘dir.

·         Galileo Uyduları: Jüpiter’in en büyük uyduları olan Io, Europa, Ganymede ve Callisto; Galileo tarafından 1610 yılında keşfedilmişlerdir. Bu uyduların yarıçapları cüce gezegenlerinkinden bile büyüktür ve Güneş Sistemi’ndeki 8 gezegen haricindeki en büyük cisimlerdir. Hatta Ganymede’in çapı Merkür‘ünkünden de büyüktür. Jüpiter'in İç uyduları olan İo, Europa, Ganymede ve Callisto büyük ve aydın iken diğerleri soluk ve küçüktür.

 

·         Dış Uydular: Uzak yörüngeleri nedeniyle dış uydular düzensizdirler. Jüpiter’e en uzak olan cisimlerden oluşan bu uydular genellikle küçüktür. Bunların çoğu Jüpiter’in kütleçekimine sıkışmış asteroidlerdir

Jupiter’in İç Uyduları

1. METİS( Jüpter XVI)

 

Metis

·         Jupiter Gezegenine en yakın uydudur. Adını Yunanlıların Zeus Romalıların Jupiter dedikleri baştanrının eşlerinden olan Metis’ten almaktadır. İlahi bilginin ve kutsal aklın yani hikmet tanrıçası olan Metis’in babası Olimpios tanrılarının öncesi tanrılardan olan Gaia ve Uranos’un oğlu Okenaos’tur. Annesi ise Tetys’tir. Tetys, diğer büyük gezegen olan Satürn’ün uydularından birine adını vermiştir.

·         Metis mitolojiye şöyle konu olmuştur: Zeus’un ilk eşi olan Metis akıl tanrıçası Athena’nın da annesi sayılabilir. Şimşek çakan Zeus, babası olan Titan tanrılarının baştanrısı Kronos’u devirmek için Metis’ten akıl almıştır. Kronos’un kusturulmasında mide bulandırıcı ama tatlı olan içkiyi Metis hazırlamıştır. Zeus, Metis’in hamile kaldığınnı öğrenince Metis’ten doğacak çocuğun kendisini tahtından edeceği korkusuyla Metis’i yutmuştur. Zeus, eşi Metis’i yutunca ömür boyu iyi ve kötü hakkında fikir sahibi olmuştur.  Metis hamile olduğundan akıl ve sanatın tanrıçası olan Athena Zeus’un başından zırhıyla doğmuştur.

2. ADRASTEİA( Jüpter XV)

·         Bu uydu Jüpiter’ uzaklık bakımından ikinci uydu olup büyüklük olarak dördüncü uydudur.Adını Baştanrı Zeus’un yavruyken onu eğlendiren peri kızından almaktadır.

·         Baştanrı Zeus (Jupiter), annesi tarafından doğurulduktan sonra onu babası olan Kronos’tan korumak için Girit adasına yolladı.  Girit adasında bir mağarada saklanan Zeus, burada Amalthee denilen bir keçi tarafından süt verildi.  Adrasteia denilen peri kızı Zeus’u eğlendirmek için ona oyuncaklar getirerek onu eğlendirmişti.

 

3. AMALTHEİA ( Jüpter V)

·         Amaltheaia, Jüpiter'in üçüncü uydusudur. Amaltheia, Yunan mitolojisine göre Zeus'u emziren kutsal keçi olarak bilinir.  Amaltheia’nın Girit kralı Melisus’un kızı veya bir peri olduğu rivayetler de bulunmaktadır.

4. THEBE( Jüpter XIV)

·         Nehir tanrılarından Asopos ve Metope’nin en küçük kızları olup Zeus’un eşlerinden biri olmuştur.

BAŞTANRI JÜPİTER (ZEUS)

 

·         Bilindiği gibi gök cisimlerine antik çağ özellikle Roma ve Yunan mitolojisine dayanır.

·         Jüpiter en büyük gezegen olduğu için Romalıların en önemli ve kudretli  tanrısı olan Jüpiter (Yunanlılarda Zeus ) adı verilmişti.

·         Halk arasında Jüpiter’in bilinen adı Erendiz veya Müşteri’dir.

Zeus’un Doğuşu

Baştanrı Zeus

Gaia ve Uranos’un kehanetine göre Kronos’un babasına yaptığı gibi  çocuklarından biri onun tahtını ele geçirecektir. Kronos bu kehanetin gerçekleşmesini engellemek için kendi çocuklarını yutuyordu. Rhea, Gaia’nın yardımıyla son çocuğu olan Zeus’u kurtarmayı başarmıştır. Rhea iri bir kayayı battaniyle örterek Kronos’a verir. 

Titanların baştanrısı Kronos, doğan çocuklarını yutarken

Durumdan habersiz Kronos bu kayayı yutarak çocuğunu yuttuğunu zanneder.Rhea gizlice Zeus’u Girit adasına indirerek Aiagaion Dağı’nda  bir mağarada Amalthea (Nimphe veya onun görüntüsünde keçi)’nin sütünü içerek büyüyordu.

En büyük gezegen olan Jüpiter baştanrıyla eşleştirilir

Bir gün Zeus, Amalthea ile oynarken onun boynuzlarından birini kırar Amalthea’nın canını acıtmıştı. Zeus bu durumu telafi etmek için Amalthea’ya ne isterse verebileceğini söyler. Amalthea’nın boynuzların her türlü içecek ve yiyecek taşmaya başlamıştı. Bu sıralarda Kronos, Zeus’un yeryüzünde olduğunu anlar ve onu bulmak için bütün olanaklarını seferber eder. Bu yüzden Korybantes denilen dansçılar gürültü çıkararak Kronos’un dikkatini dağıtmaya çalışıyorlardı. Sonra Rhea, Girit’teki çocuk bakıcı Adamanthea’ya çocuğunu emanet etti. Adamanthea, Zeus’u gök ve yer arasında havada asılı kalacak şekilde ağaçtaki beşikte büyüttü.

Olgunluk çağına gelen Zeus gizlendiği yerden çıkarak Kronos’un yuttuğu tanrıları kusturdu. Sonra onu gökten kovup yerin dibine gönderdi.

 

XV. ve XVI. YÜZYILLARDA OSMANLI EKONOMİK POLİTİKALARI

OSMANLI EKONOMİK POLİTİKALARI

•       Osmanlılar da tıpkı Selçuklular gibi Doğu’yu Batı’ya, Kuzey’i Güney’e bağlayan yollar üzerinde dev kervansaraylar, bedestenler ve hanlar inşa ederek ticari faaliyetin emniyet içinde gelişmesini sağlamışlardır.

•       Avrupa ekonomisinin muhtaç olduğu baharat ile diğer mamul ve ham maddeler Tebriz’den Türkiye sınırlarına giriyor; Erzurum, Erzincan, Tokat ve Amasya yolundan Sinop’a ulaşıyor, buradan da Avrupa’ya gönderiliyordu.

•       Birer transit merkezi durumunda olan bu şehirlere Osmanlı Devleti büyük kervansaraylar, bedesten (kapalı çarşı) hanlar ve misafirhaneler inşa etti.

•       Osmanlı ekonomisi büyük ölçüde tarım ve hayvancılığa dayalı idi. Ancak zamanla sınırlarının genişlemesi, denizlerde hâkimiyet kurulması ve birçok ülke ile sınır komşusu olunmasına bağlı olarak Osmanlı Devleti’nde ticari faaliyetler de gelişti.

•       Özellikle Akdeniz ve Karadeniz arasında bağlantının kurulması, İpek ve Baharat Yolları’nın büyük ölçüde denetim altına alınması, Osmanlı ticari faaliyetlerine ivme kazandırdı.

•       VENEDİKLİLERE KAPİTÜLASYON

•       Ayrıca ticaretin gelişmesi için önemli tedbirler de alındı. Örneğin Fatih Sultan Mehmet, Venediklilerle uzun vadeli ticaret yapmak amacıyla kendilerine, İstanbul’da balyos (elçi) bulundurma hakkı verdi ve birtakım gümrük kolaylıkları sağladı.

Venediklilere kapitülasyon veren Fatih

•       Osmanlı Devleti’nin hâkim olduğu bölgeler İpek Yolu ve Baharat Yolu üzerindeydi.

•       Bu yollar üzerinde yapılan ticaret ve elde edilen gümrük gelirleri devletin önemli ekonomik kaynaklarıydı.

•       Bu yüzden Osmanlı padişah ve idarecileri ticareti geliştirmeye yönelik birtakım tedbirler aldılar.

•       Osmanlı ülkesiyle ticaret yapan ülke tüccarlarına gümrük kolaylığı sağladılar. Müslüman ve gayrimüslim tüccarların güvenliğini ve rahatını sağlamaya yönelik mekânlar inşa ettiler

•       İstanbul, doğu ve batı tüccarlarının bir araya geldiği uluslararası bir pazar niteliğindeydi

•       İşhanları, depolar ve limanlar, dünyanın her tarafından gelen tüccarlar için gerekli bütün hizmetleri veriyordu.

•       unun yanı sıra Bursa, Kahire, Edirne ve Selanik önemli ticaret merkezleriydi. Bursa’dan doğunun baharat ve kahvesi karşılığında ipek, deri ve kereste ihraç edilirdi. Edirne’nin kumaş tüccarları Avrupa ile ticaret yaparlardı.

•       Osmanlı Devleti XV. yüzyıldan itibaren denizlere egemen olunca deniz taşımacılığı ve ticareti de gelişti.

•       Doğu ülkelerinden Avrupa’ya giden malların bir kısmı İskenderun ve Suriye limanlarından sevk edilmeye başlandı. Bu nedenle Akdeniz’deki gemi ticareti oldukça önem kazandı.

•       Osmanlı-Fransız İlişkileri ve Kapitülasyonlar Osmanlı ticaret hayatında XVI. yüzyıla kadar büyük ölçüde Cenevizli ve Venedikli tüccarlar etkindi.

•       Kapitülasyonlar neden verildi?

•       Kanuni Sultan Süleyman Avrupa’da oluşan ittifakları parçalamak ve Şarlken’e karşı bir denge unsuru oluşturmak amacıyla Fransa’ya destek verdi.

•       Öte yandan Hint deniz ticaret yolunun bulunmasıyla canlılığını kaybeden Akdeniz ticaretini yeniden canlandırmak isteyen Kanuni, Fransa’ya bazı ticari ve hukuki ayrıcalıklar vererek onlarla uzun vadeli stratejik ortaklık kurmayı planladı (1535). Türk tüccarlarını da aynı haklardan yararlandırdı.

•       Osmanlı Devleti’nin “İmtiyaz-ı Mahsusa”, Fransızların “kapitülasyon” dedikleri ayrıcalıklara göre;

1.       Fransa, Akdeniz’de düşük gümrük vergisi ödeyerek serbestçe ticaret yapabilecektir.

2.       Fransızlara ait ticari ve hukuki davalara İstanbul’a gönderilen bir yargıç bakacaktır.

3.       Antlaşma her iki hükümdarın hayatta kaldığı sürece geçerli olacaktır.

KANUNİ SULTAN SÜLEYMAN DÖNEMİ (1520-1566)

     

                   En uzun süren saltanat, Muhibbi mahlasıyla şiirler ve Osmanlı'ya en güçlü dönemini yaşatan Sultan I. Süleyman (1520-1566)

Sultan I. Süleyman’a neden «Kanunî» denmiştir?

•       Osmanlı’nın güçlü dönemlerinde devlet ve toplumun devamı için adalet kavramına önem verilirdi.

•       Bu nedenle devlet, adli sistemini  kuruluşundan itibaren kurmuş ve yazılı hukuka önem vermişti.

•       Osmanlı hukuk sisteminin gelişiminde sultan Süleyman’ın payı önemlidir. Mevcut kanunlara uyan padişah , adaletten taviz vermediğinden  ve uyguladığı kanunlarda hak ve hukuku gözettiği için kendisine «KANUNλ denmiştir.

ABD Kongre Binası içinde ünlü kanun yapıcılarının portreleri bulunuyor. Bunlardan biri de Kanuni'ye aittir.

XVI YY DA OSMANLI VE HABSBURG MÜCADELESİ VE SONUÇLARI

Habsburg Monarşisi

•       XIV-XIX. yüzyıllar arasında Habsburg Hanedanı tarafından yönetilen Orta Avrupa topraklarına verilen isimdir.

•       Habsburg Monarşisi, Roma-Germen imparatoru Şarlken; Almanya, Hollanda, Avusturya, Macaristan ve İspanya devletleriyle akrabalık bağlarına dayalı ittifak oluşturarak XVI. yüzyılda Avrupa’nın en güçlü devleti hâline ve dolayısıyla da Osmanlı Devleti’nin en büyük rakibi hâline gelmişti.

Soldaki Şarlken sağdaki Kanuni

Habsburg hanedanının egemenliğindeki topraklar

•       Osmanlıların “Kanuni”, Avrupalıların ise “Muhteşem” sıfatını verdikleri I. Süleyman, padişah olarak kaldığı dönemde parlak ve ihtişamlı saltanat sürdü.

•       Yavuz Sultan Selim’in vefatından sonra yerine, tahtın tek varisi olan I. Süleymanm(Kanuni) geçti (1520).

•       Yavuz Dönemi’nde doğuda Safevi tehdidi büyük ölçüde önlenmiş Memlûklu Devleti’ne son verilmiş ve Osmanlı Devleti Türk İslam dünyasının lideri olmuştu.

•       Kanuni ise Avrupa siyasetinde etkin olmak istiyordu. Bu yüzden bu dönemde ağırlıklı olarak Batı’ya seferler düzenlendi.

•       Kanuni dönemi gelişmeleri

•       Kanuni Dönemi İç İsyanlar

1. Canberdi Gazali İsyanı: Memluk devletini yeniden kurmak için isyan etmiştir.
2. Ahmet Paşa İsyanı: Sadrazam olması gerekirken Mısır’a vali tayin edilmiş ve burada isyan edilmiştir.
3. Kalenderoğlu İsyanı:   Maraş civarında ortaya çıkmış , tımarları elinden alınan Dulkadir beyleri de isyana katılmıştır.
4. Baba Zünnun İsyanı:  Vergilerin ağırlığını bahane edilerek Yozgat’ta çıkarılmıştır.

Kanuni’nin Batı seferleri

Belgrat'ın konumu

•       Belgrat’ın Fethi 1521

•       Fatih döneminde kuşatılan ama alınamayan Belgrat’ın fethiyle Orta Avrupa’da yapılacak fetihlerde üs haline getirildi.

•       Mohaç Meydan Savaşı 1526

•       Neden: Kanuni Alman İmparatoru Şarlken’e esir düşen Fransa kralı Fransuva’yı kurtararak Haçlı birliğine Fransa’nın katılmasını engellemek.

•       Sonuç:

1. Macar kralı II. Layoş öldürüldü. Yerine Jan Zapolya kral olarak atandı.
2. Jan Zapolya’nın krallığını kabul etmeyen Abusturya ile savaşlar başladı.
3. Macaristan Osmanlılara bağlı krallık haline getirildi.

•       Kanuni, Şarlken’in elinde bulunan Fransa kralını serbest bıraktırması Osmalı’nın güçlü olduğunun göstergesidir.

•       I.Viyana Kuşatması 1529

•       Nedeni: Avusturya kralının Macaristan merkezi Budin’i ele geçirmesi

•       Budin geri alınıp Viyana kuşatıldığı halde; Kışın yaklaşması ve hazırlıksız gelinmesi nedeniyle kuşatma kaldırıldı.

•       Almanya Seferi 1532

•       Avusturya Arşidük'ü Ferdinand, İstanbul'a elçi göndererek kendisinin Macaristan kralı olarak tanınmasını istedi.

•       İsteği reddedildi ve Ferdinand Budin'i işgal etti.

•       Kanuni, yeniden Macaristan seferine çıktı ve Almanya içlerine kadar ilerledi.

•       Karşısına çıkan kimse olmayınca İstanbul'a döndü.

•       Avusturya ile Osmanlı Devleti arasında İstanbul Antlaşması imzalandı.

•    İstanbul Antlaşması  1533

İstanbul Antlaşması'nın önemli ismi
 dönemin sadrazamı İbrahim Paşa

•       Macaristan iki kısma ayrıldı.Kuzey kısmı Avusturya’ya  Osmanlı’ya vergi verme karşılığında verildi. Diğer kısmı Osmanlı’ya bağlı Macarista krallığı olarak bölündü.

•       Avusturya kralı Osmanlı sadrazamına eşit oluyordu.

•       Antlaşma süresi Avusturya’nın isteğine bırakıldı.

•       Osmanlı’nın  üstünlüğü Avusturya tarafından kabul edildi.

•       Macaristan Seferi  1541

•       1533 İstanbul Antlaşması'na rağmen 1540'ta Macar kralı Yanoş(Jan Zapolya) 'un ölmesi üzerine Kral Ferdinand, Avusturya Macaristan topraklarında hak iddia ederek tekrar Budin'i işgal etti.

•        Kanuni 1541 yılında Macaristan topraklarına yeniden girdi. Avusturyalıları Macaristan'dan attı.

•       Macaristan üçe ayrıldı.

1. Budin Beylerbeyliği Osmanlıya direk bağlandı.
2. Erdel krallığı Yanoş’un oğlu Sigismund’a verildi.
3. Kuzey Macaristan Avusturya’ya bırakıldı.

•       DOĞUDA HAKİMİYET KURULMASI

•       İran Seferleri (1533-1555) ve Amasya Antlaşması

•      

Kanuni'nin Doğu seferleri

Şah İsmail’in ölümünden sonra yerine geçen oğlu Tahmasb Anadolu’da karışıklık çıkarmaya çalıştı.

•       Bu gelişmeler üzerine Kanuni Safevi (İran)’lere yönelik 1534, 1548 ve 1553 yıllarında üç sefer yaptı.

•       Nedenleri :

1. Kanuni'nin daha çok Batı'ya sefer yapıp, Doğu'yu ihmal etmesi.
2. İran'ın Şiilik propagandasına devam etmesi

•       Bu seferlerin sonucunda  İran ile Amasya Antlaşması imzalandı.

•       Amasya Antlaşması (1555)  

•       Bu antlaşma ile Erivan, Tebriz, Bağdat, Irak ve Doğu Anadolu Osmanlılara bırakılmıştı.

•       Amasya Antlaşması İran ile Osmanlı arasında imzalanan ilk resmi antlaşma oldu.

ETKİNLİK/ÖDEV

1.      Osmanlı ve Safevi arasında imzalanan ilk antlaşma ……………………. Antlaşmasıdır.

2.      Osmanlı’nın Avusturya karşısında üstünlükm kurduğu antlaşma ……………………… Antlaşmasıdır.

3.      ABD’nin Temsilciler Meclisi girişinde ünlü kanun koyucuların resmini koyarlarken Osmanlı padişahı ……………………………………………….’nın portresini de koymuşlardır.

4.      I. Süleyman’ın başarılı olmadığı kuşatma ……………………………………….. kuşatmasıdır.

5.      I. Süleyman, ……………………….. şehrini ele geçirerek Orta Avrupa hakimiyetinin kilidini açmıştır.

6.      OsmanlıDevleti’nin Avrupa’daki en büyük rakip ailesi ……………………………… hanedanıdır.

7.      Osmanlıların Macar ordusunu imha ederek Orta Avrupa egemenliğini sağladıkları savaş …………………………………………………. Savaşıdır.

8.      Osmanlıların Macar topraklarını, Budin beylerbeyi (eyaleti) olarak Osmanlı topraklarına kattıkları sefer …………………………………… seferidir.

9.      Kanuni’nin son seferine …………………………………………. Seferi denir.

Kanuni Sultan Süleyman’ı doğuda uğraştıran Şah İsmail’in oğlu olan Safevi sultanı …………………………..’dır.